حق بر فراموش شدن در حقوق ایران و نظام های پیشرو - مبانی نظری، تحلیل فقهی و راهکارهای تقنینی

حق بر فراموش شدن به عنوان یکی از مفاهیم نوپدید در عرصه ی حقوق بشر و حقوق خصوصی، پاسخی است به چالش های ناشی از ماندگاری داده ها در عصر دیجیتال. در گذشته اطلاعات و اخبار پس از مدتی از حافظه ی اجتماعی محو می شدند اما در فضای امروز اینترنت و شبکه های اجتماعی حتی کوچک ترین داده ها نیز می توانند برای همیشه باقی بمانند و حیثیت و کرامت افراد را تحت تاثیر قرار دهند. این حق بر پایه کرامت انسانی، خودتعیینی اطلاعاتی و حقوق شخصیت استوار است و هدف، آن اعطای فرصت بازسازی زندگی فردی و اجتماعی بدون تحمل بار اشتباهات گذشته می باشد. در بررسی تطبیقی اتحادیه اروپا با تصویب مقررات عمومی حفاظت از داده ها و رای تاریخی گوگل اسپانیا (۲۰۱۴) این حق را به رسمیت شناخت و موتورهای جست وجو را در حذف داده های غیرضروری مسئول دانست. در مقابل، ایالات متحده با تکیه بر متمم اول قانون اساسی و آزادی بیان آن را صرفا در موارد محدود، مانند داده های کودکان یا پاکسازی برخی سوابق کیفری پذیرفته است. فرانسه و آلمان نیز با تاکید بر اصل خودتعیینی اطلاعاتی، حمایت گسترده تری اعمال کرده اند. در ایران هرچند قانون صریحی وجود ندارد اما اصول قانون اساسی (۲۲، ۲۵ و ۴۰)، قوانین مسئولیت مدنی و جرایم رایانه ای و نیز مبانی فقهی همچون قاعده لاضرر، حرمت تجسس و اصل توبه، ظرفیت های لازم برای شناسایی این حق را فراهم می سازند. تحقق موثر حق بر فراموش شدن در ایران مستلزم تدوین قانون جامع حفاظت از داده های شخصی، ایجاد نهاد ناظر مستقل و بهره گیری از مبانی فقهی اسلامی است تا میان آزادی بیان، منافع عمومی و کرامت انسانی توازن برقرار گردد.

کلیدواژه ها:

حق بر فراموش شدن ، حریم خصوصی ، کرامت انسانی ، حقوق شخصیت ، خودتعیینی اطلاعاتی