بررسی فقهی مسئولیت مدنی پزشک با تکیه بر قواعد ضمان

مسئولیت مدنی پزشک از مهم ترین و حساس ترین مباحث حقوق پزشکی در نظام حقوقی ایران است که به دلیل ارتباط مستقیم با جان و سلامت انسان، همواره مورد توجه فقها، قانون گذاران و رویه قضایی بوده است. این مسئولیت در حقوق ایران، ریشه ای عمیق در فقه امامیه دارد و عمدتا بر قواعد فقهی ضمان استوار است. اهمیت تبیین دقیق مبانی فقهی مسئولیت پزشک، به ویژه در تمایز میان خطای قابل اغماض، تقصیر و خطرات ذاتی درمان، ضرورت انجام پژوهش های تحلیلی در این حوزه را دوچندان می سازد. هدف اصلی این پژوهش، بررسی فقهی مسئولیت مدنی پزشک با تمرکز بر قواعد ضمان و تبیین نقش قواعد اتلاف، تسبیب، غرور و شرط برائت در تعیین حدود مسئولیت پزشک در حقوق ایران است. همچنین تلاش شده است میزان انطباق این مبانی فقهی با رویه قضایی، به ویژه آراء دیوان عالی کشور، مورد ارزیابی قرار گیرد. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه منابع کتابخانه ای، متون فقهی امامیه، قوانین موضوعه (قانون مدنی، قانون مسئولیت مدنی و قانون مجازات اسلامی) و تحلیل نمونه هایی از آرای قضایی است. داده ها با رویکرد تطبیقی میان فقه و حقوق موضوعه مورد بررسی قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که مبنای اصلی مسئولیت مدنی پزشک در فقه امامیه و حقوق ایران، مسئولیت مبتنی بر تقصیر (تعدی و تفریط) است و پزشک اصولا متعهد به وسیله است نه نتیجه. قاعده تسبیب مهم ترین مبنای تحقق مسئولیت پزشک تلقی می شود و قاعده اتلاف تنها در موارد خاص اتلاف مستقیم عضو یا نفس کاربرد دارد. همچنین اذن بیمار و شرط برائت، تنها در صورتی مانع مسئولیت هستند که تقصیری از سوی پزشک رخ نداده باشد و رضایت بیمار نیز آگاهانه و عاری از غرور و تدلیس باشد. در نتیجه، هماهنگی نسبی میان مبانی فقهی و رویه قضایی ایران مشاهده می شود، اما تبیین دقیق تر مفاهیمی مانند تقصیر پزشکی و رضایت آگاهانه، برای ایجاد وحدت رویه و ارتقای امنیت حقوقی پزشکان و بیماران، ضروری است.

کلیدواژه ها:

مسئولیت مدنی پزشک ، فقه امامیه ، قواعد ضمان ، اتلاف و تسبیب ، شرط برائت