بررسی تطبیقی نقش بصری شاه در بشقاب های دوره ساسانی با نقش شاه در نگاره های دوره شاه طهماسب صفوی

بازنمایی تصویری شاه به عنوان محور قدرت سیاسی، مشروعیت الهی و نظم اجتماعی، از مهم ترین مضامین هنر ایران در ادوار مختلف تاریخی است. در دوره ساسانی، بشقاب های سیمین و زرین با نمایش پیکره شاه در صحنه هایی چون شکار، تاج گذاری و بزم، تصویری آرمانی از پادشاه ارائه می دهند که بر مفاهیمی همچون فره ایزدی، اقتدار جسمانی و مرکزیت مطلق قدرت تاکید دارد. در مقابل، در دوره صفوی و به ویژه عصر شاه طهماسب، نقش شاه در نگاره های نسخه های مصوری چون شاهنامه و خمسه نظامی، در بستر روایت های ادبی، تاریخی و آیینی بازنمایی می شود و علاوه بر جنبه سیاسی، واجد معانی نمادین و تشریفاتی است. هدف این پژوهش، بررسی تطبیقی شیوه های تصویرپردازی نقش شاه در این دو دوره و تحلیل وجوه اشتراک و افتراق آن ها از منظر ترکیب بندی، نمادشناسی، ژست، پوشش، جایگاه فضایی و کارکرد ایدئولوژیک تصویر است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و تطبیقی بوده و داده ها به شیوه کتابخانه ای و اسنادی گردآوری شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که اگرچه مفهوم اقتدار شاهانه در هر دو دوره استمرار دارد، اما در دوره ساسانی تاکید بر شکوه فراانسانی و پیوند مستقیم شاه با نیروهای الهی غالب است، در حالی که در نگاره های دوره شاه طهماسب، تصویر شاه در قالب روایت و نظام نمادین نگارگری ایرانی معنا می یابد و از مرکزیت مطلق به سوی حضور معناگرایانه تر حرکت می کند.

کلیدواژه ها:

شاه ، بشقاب های ساسانی ، نگارگری صفوی ، شاه طهماسب