تحلیل گفتمان انتقادی رمان لم یزرع

تحلیل گفتمان انتقادی به عنوان یکی از روش های هدفمند و عملگرای تحلیل متون ادبی در بستر اجتماعی، به تجزیه و تحلیل زبان می پردازد و هدف آن آشکارسازی روابط پنهان قدرت و فرایندهای ایدئولوژیک است. رمان لم یزرع نوشته محمدرضا بایرامی نیز به عنوان اثری در حوزه دفاع مقدس و جنگ تحمیلی به دو گفتمان جنگ و مذهب می کوشد با قرار دادن عشقی که سنت های قبیله ای از حصول آن جلوگیری می کند و پیوندش با مرگ شخصیت اصلی داستان به طور ضمنی اما مستقیم به سنت های قبیله ای و غلط برخی مناطق که خود ریشه در ایدئولوژی دارد، می تازد و خاطرنشان می کند که زندگی در گرو عشق معنا می یابد و اگر عشق به فرجام نرسد نابودی در کمین انسان هاست و این نابودی به دست پدری رقم می خورد که با ایدئولوژی و تعصبی دیگر و با عنوان های پر زرق و برقی چون وطن دوستی، هویت ملی و عشق به میهن، می خواهد ریشه نوع دوستی و انسانیت را بخشکاند. نویسنده در گفتمان جنگی خود با گزینش هوشمندانه نام ها که ضمن داشتن معنای متناسب با ویژگی های شخصیتی و فرجام، اشخاص معانی استعاری نیز دارند و در پیوند با مدلول هایی در دل متون تاریخی، دینی و ادبی، ذهن ما را متوجه آنها می کند به تحلیل گفتمان اثر در سطح توصیف جانی دوباره می بخشد. او حتی در انتخاب نام عنوان اثر، علاوه بر معنای تاریخی آن در جنایت الدجیل توسط صدام به سرزمین آرزوهای سعدون اشاره دارد که دیگر زراعت و تلویحا زندگی در آن جریانی ندارد و چون زمینی سوخته در حال خشک شدن و نابودی است. همچنین در گفتمان جنگ در اثر مضمون پسرکشی و تقدیرگرایی در مواجهه با آثاری ادبی و تاریخی پیشین همچون حماسه شاهنامه، داستان های هزار و یک شب، رمان پل معلق، داستان حضرت ابراهیم در کتب مقدس و داستان شیرین و فرهاد در آثار کلاسیک منظوم فارسی همچون آثار نظامی، عناصر بینامتنیتی داستان خود را فریاد می زند که می توان آنها را در سطح تبیین در گفتمان انتقادی مورد بررسی دقیق قرار داد. در گفتمان مذهب نیز نویسنده به تقابل آشکار دو هویت ملی ایران و عراق؛ ایرانی و عرب، سنی و شیعه؛ شیعه ایران و شیعه عراق اشاره کرده و این تقابل ها و دوگانگی ها را در سطح خرد موجب ایجاد اختلافات فکری، فرهنگی، مذهبی و اجتماعی میان افراد و شکل گیری افکار تعصب آلود از سوی مردم و در سطح کلان عامل شکل گیری ایدئولوژی از سوی حکومت و آغاز جنگ میان ایران و عراق می داند. البته به زعم بایرامی در این رمان، برخی سیاست های دوران آغازین جمهوری اسلامی و بیانات امام خمینی(ره) مبنی بر بیداری اسلامی در سراسر منطقه که صدام را از برپایی انقلاب مردم عراق بسیار می ترساند عامل افزایش تنش میان ایران و عراق و در نهایت جنگ میان آن دو بوده است. افزون بر این ها اشاره ضمنی داستان به جنایت صدام در الدجیل در حق شیعیان منطقه مذکور، تاثیر عمیق شیعیان در کشور عراق را برجسته می سازد. به هر ترتیب نویسنده در دو گفتمان غالب جنگ و مذهب در رمان لم یزرع با مخالفت ضمنی با ایدئولوژی جنگ افروزانه و تعصبات و سنت های غلط قبیله ای در برخی مناطق درصدد القای صلح، نوع دوستی و پرهیز از کشتار و جنگیدن است؛ نگرشی که با توجه به دیگر آثار نویسنده و دیگر نویسندگان حوزه دفاع مقدس، نگاهی جدید و تحولی محسوب شده و در دهه نود شمسی به بعد در گفتمان انقلاب اسلامی ایران نیز به وجود آمده است.

کلیدواژه ها:

تحلیل گفتمان ، انتقادی ، فرکلاف ، جنگ ، مذهب ، لم یزرع ، محمدرضا بایرامی