از رئالیسم اجتماعی تا رئالیسم جادویی خوانشی تطبیقی از بازنمایی زن و اسطوره در آثار سیمین دانشور و منیرو روانی پور

این پژوهش با رویکردی تطبیقی تحلیلی دو الگوی متمایز در ادبیات داستانی معاصر ایران را در آثار دو نویسنده ی شاخص، سیمین دانشور و منیرو روانی پور، تحلیل و بررسی می کند. هدف اصلی واکاوی چگونگی بازنمایی و ارتباط دیالکتیکی دو مقوله ی «زن» و «اسطوره» در این دو جهان داستانی است که یکی بر پایه رئالیسم اجتماعی و دیگری بر پایه رئالیسم جادویی و زیبایی شناسی پسامدرن استوار شده است. دانشور با تکیه بر سنت رئالیسم اجتماعی و با نگاهی جامعه شناختی-تاریخی به تصویرگری واقعیت های عینی و مسئله مند زندگی زنان در بستر تحولات پر تلاطم ایران می پردازد و گونه ای از فمینیسم، زمینی مسئولیت گرا و درون زا را صورتبندی می کند که رهایی زن را در گرو رهایی جامعه می داند. در مقابل، روانی پور با به کارگیری شگردهای رئالیسم جادویی و تلفیق آن با بن مایه های اساطیری فرهنگ بومی جنوب مرزهای ثابت واقعیت و خیال را در هم می ریزد. او از دل کهن الگوهای جمعی و اعماق ناخودآگاه، قومی زنانی اسطوره ای سرکش، «فتانه» و بدن محور می آفریند که نه در تقابل با ساختارهای اجتماعی، صرف که در رویارویی با سرنوشت از پیش تعیین شده تقدیر و نیروهای نخستین طبیعت می ایستند. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با تمرکز بر آثار شاخصی چون «سووشون»، «جزیره سرگردانی»، «ساربان سرگردان»، «اهل غرق»، «کنیزو» و «دل فولاد» نشان می دهد که گذار از جهان دانشور به جهان روانی پور فراتر از یک گذار نسلی یا تغییر سلیقه ی ادبی، بیانگر تحولی ژرف در نگرش به ماهیت واقعیت، نقش نویسنده و روایتگر، کارکرد اسطوره و به تبع آن تعریف «زن» به مثابه سوژه ای خودبنیاد است. این تحول را می توان گذار از یک نگاه جامعه شناختی انتقادی و تاریخ مدار به نگاهی انسان شناختی اسطوره ای و هستی شناسانه تفسیر کرد، گذاری که در آن فرم و محتوا در پیوندی ناگسستنی یکدیگر را تقویت و معنا سازی می کنند.

کلیدواژه ها:

سیمین دانشور ، منیرو روانی پور ، رئالیسم اجتماعی ، رئالیسم جادویی ، زن ، اسطوره