جایگاه فناوری سنتی در قنات های مرکزی ایران

فلات مرکزی ایران به دلیل قرارگیری در اقلیم خشک و نیمه خشک، همواره با چالش اساسی تامین آب پایدار مواجه بوده است. در پاسخ به این محدودیت طبیعی، ایرانیان باستان با ابداع قنات، نظامی هوشمند، پایدار و سازگار با محیط زیست برای استحصال و انتقال آب های زیرزمینی ایجاد کردند که نقشی بنیادین در شکل گیری تمدن، سکونتگاه ها و نظام های تولیدی این سرزمین داشته است. قنات صرفا یک سازه فنی آبرسانی نبوده، بلکه به عنوان دانشی بومی، چندلایه و سیستم وار، در پیوندی عمیق با ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، فضایی و اقتصادی جوامع محلی عمل کرده است. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی و تحلیلی–توصیفی و بر پایه مطالعات کتابخانه ای، به تبیین جایگاه قنات به مثابه یک تکنولوژی سنتی هوشمند و الگوی توسعه پایدار در مدیریت منابع آب فلات مرکزی ایران می پردازد. نتایج نشان می دهد که پایداری بلندمدت قنات ها حاصل انطباق هوشمندانه آنها با شرایط اقلیمی، هیدرولوژیک و اجتماعی بوده و ویژگی هایی همچون خودتنظیمی، احترام به ظرفیت آبخوان ها و هماهنگی تولید و مصرف آب را در بر داشته است. در مقابل، تغییر شیوه های استحصال آب در دهه های اخیر و گسترش بهره برداری ناپایدار از طریق چاه های عمیق، موجب افت شدید آب های زیرزمینی و تخریب گسترده قنوات شده است. این پژوهش بر ضرورت بازشناسی و احیای دانش بومی قنات به عنوان سرمایه ای ملی تاکید کرده و آن را الگویی الهام بخش برای مواجهه با بحران آب، طراحی نظام های پایدار مدیریت منابع و بازاندیشی در رابطه انسان، تکنولوژی و طبیعت در ایران معاصر می داند.

کلیدواژه ها:

قنات ، دانش بومی ، توسعه پایدار ، نظام سنتی مدیریت آب