از هنجار تا قانون: مسیر اجتماعی نهادینه سازی فرهنگ ایمنی شهری

حوادث شهری نظیر آتش سوزی ها، انفجارها و سوانح ساختمانی، حضور فوری و مداخله عملیاتی آتش نشانان را ضروری می سازد؛ با این حال، اقدامات آنان گاه ممکن است منجر به ورود خسارت به اشخاص یا اموال شهروندان شود و مسئله مسئولیت مدنی آنان را از منظر فقهی و حقوقی مطرح نماید. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی، به بررسی مبانی فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی آتش نشانان در حوادث شهری می پردازد و تلاش می کند حدود، شرایط تحقق و عوامل رافع این مسئولیت را تبیین کند. یافته ها نشان می دهد که در فقه امامیه، قواعدی همچون اتلاف، تسبیب، لاضرر و احسان، مبانی اصلی تحلیل ضمان ناشی از اقدامات آتش نشانان را تشکیل می دهند؛ به گونه ای که در صورت استناد عرفی ضرر به فعل مامور و وجود رابطه سببیت، اصل بر تحقق مسئولیت است، مگر آن که اقدام در چارچوب ضرورت، احسان و رعایت ضوابط فنی و قانونی صورت گرفته باشد. در نظام حقوقی ایران نیز، با پذیرش نظریه تقصیر و در برخی موارد نظریه خطر، می توان میان مسئولیت شخصی آتش نشان و مسئولیت سازمانی نهاد متبوع تمایز قائل شد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که با توجه به ماهیت امدادی و فوریتی ماموریت های آتش نشانی، تفسیر مضیق از مسئولیت مدنی فردی و تقویت مسئولیت سازمانی، همراه با تدوین مقررات شفاف حمایتی، می تواند ضمن تضمین جبران خسارات شهروندان، از تضعیف انگیزه و کارآمدی نیروهای امدادی جلوگیری نماید.

کلیدواژه ها:

مسئولیت مدنی ، آتش نشانان ، حوادث شهری ، فقه امامیه ، قواعد فقهی ، تقصیر و سببیت