بررسی فقهی حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی و ربات های خودمختار

گسترش روزافزون کاربرد هوش مصنوعی و ربات های خودمختار در عرصه های مختلف زندگی اجتماعی، چالش های نوینی را در حوزه مسئولیت مدنی پدید آورده است؛ چالش هایی که به ویژه در زمینه انتساب فعل زیان بار و تعیین شخص مسئول، قواعد سنتی حقوقی و فقهی را با ابهام و تردید مواجه ساخته اند. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا نظام فقهی و حقوقی ایران، با تکیه بر قواعد موجود، توان پاسخ گویی به خسارات ناشی از عملکرد مستقل سامانه های هوشمند را دارد یا نیازمند بازاندیشی و تکمیل مفهومی است. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از تحلیل محتوای استنباطی، به بررسی مبانی فقهی مسئولیت مدنی، به ویژه قواعد اتلاف و تسبیب، و ارزیابی کارآمدی آن ها در مواجهه با هوش مصنوعی می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که هرچند پذیرش شخصیت حقوقی مستقل برای هوش مصنوعی، در وضعیت کنونی، فاقد پشتوانه نظری و عملی کافی است، اما فقه امامیه از ظرفیت لازم برای توسعه و تفسیر پویا در جهت انتساب مسئولیت به اشخاص انسانی مرتبط با طراحی، تولید و بهره برداری از این فناوری برخوردار است. همچنین تاکید صرف بر الگوی تقصیرمحور در حقوق مدنی ایران، پاسخ گوی همه فروض مسئولیت ناشی از هوش مصنوعی نیست و استفاده تکمیلی از نظریه های مبتنی بر خطر و مسئولیت نوعی، می تواند به تضمین بهتر حقوق زیان دیدگان منجر شود. در نهایت، پژوهش حاضر بر این نتیجه تاکید دارد که تنظیم مسئولیت مدنی هوش مصنوعی، بیش از آنکه مستلزم نفی قواعد فقهی و حقوقی موجود باشد، نیازمند بازتفسیر، تکمیل تقنینی و بهره گیری از ظرفیت های بومی فقه امامیه است.

کلیدواژه ها:

مسئولیت مدنی ، هوش مصنوعی ، ربات های خودمختار ، فقه امامیه ، قاعده اتلاف ، قاعده تسبیب