نقش هوش هیجانی معلم در مدیریت کلاس درس

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش هوش هیجانی معلم در مدیریت کلاس درس و تاثیر آن بر کیفیت یادگیری و ارتباط عاطفی دانش آموزان با درس ادبیات فارسی انجام شده است. هوش هیجانی به عنوان توانایی شناسایی، درک، تنظیم و بهره برداری از هیجانات در خود و دیگران، نقشی تعیین کننده در اثربخشی تدریس و کیفیت تعامل معلم-دانش آموز ایفا می کند. این پژوهش با روش ترکیبی (کمی و کیفی) و با استفاده از طرح همبستگی و پدیدارشناسی انجام گرفت. جامعه آماری شامل تمامی دبیران ادبیات فارسی و دانش آموزان پایه دهم شهر مشهد در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ بود. نمونه پژوهش در بخش کمی شامل ۱۲۰ دبیر و ۳۶۰ دانش آموز بود که به روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شدند. ابزارهای گردآوری داده ها شامل پرسشنامه هوش هیجانی شرینگ (با پایایی ۸۹/۰)، پرسشنامه مدیریت کلاس ولفگانگ و گلیکمن (با پایایی ۸۶/۰)، پرسشنامه ارتباط عاطفی معلم-دانش آموز (محقق ساخته با پایایی ۸۸/۰) و مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۲۰ دبیر و ۳۰ دانش آموز بود. یافته های کمی با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داد بین هوش هیجانی دبیران و مولفه های مدیریت کلاس (مدیریت رفتاری، مدیریت آموزشی، مدیریت عاطفی) همبستگی مثبت و معناداری وجود دارد (۰۰۱/۰ > p). همچنین هوش هیجانی دبیران پیش بینی کننده معنادار کیفیت ارتباط عاطفی معلم-دانش آموز و میزان علاقه دانش آموزان به درس ادبیات بود. تحلیل کیفی مصاحبه ها هفت مضمون اصلی را آشکار ساخت: «همدلی؛ پل ارتباطی با دانش آموز»، «خودتنظیمی هیجانی در موقعیت های تنش زا»، «تشخیص و پاسخ به نیازهای عاطفی پنهان»، «ایجاد فضای امن روانی برای ابراز وجود»، «انعطاف پذیری در برابر رفتارهای چالش برانگیز»، «الگوسازی هیجانی برای دانش آموزان» و «تاثیر هوش هیجانی بر لذت بخشی تدریس ادبیات». این پژوهش نتیجه می گیرد هوش هیجانی نه یک مهارت حاشیه ای، بلکه صلاحیتی محوری برای دبیران ادبیات است. کلاس ادبیات به دلیل ماهیت عاطفی و انتزاعی متون، بیش از سایر دروس به معلمی نیاز دارد که بتواند با هوشمندی هیجانی، فضایی امن و همدلانه خلق کند و دانش آموزان را برای تجربه زیبایی شناختی و همذات پنداری با شخصیت های ادبی آماده سازد. بر این اساس، گنجاندن آموزش هوش هیجانی در برنامه درسی تربیت معلم و بازنگری در معیارهای گزینش دبیران ادبیات با تاکید بر صلاحیت های هیجانی-اجتماعی، ضرورتی انکارناپذیر است.

کلیدواژه ها:

هوش هیجانی ، مدیریت کلاس درس ، ارتباط عاطفی معلم-دانش آموز ، دبیران ادبیات فارسی ، یادگیری عاطفی