بررسی اهمیت مدارس و نظام آموزشی در حفظ زبان، هنر و سنت های فرهنگی در دوره های مختلف تاریخی

نهاد آموزش و پرورش به عنوان یکی از تاثیرگذارترین و ماندگارترین نهادهای اجتماعی، همواره نقشی دوگانه و گاه متناقض در قبال میراث فرهنگی ایفا کرده است (علاقی بند، ۱۳۹۸). این مقاله با رویکردی تاریخی-تحلیلی به بررسی نقش مدارس و نظام های آموزشی در فرآیند حفظ، تحریف، تضعیف یا بازآفرینی زبان، هنر و سنت های فرهنگی در ادوار مختلف تاریخی می پردازد. پرسش اصلی آن است که چگونه نظام آموزشی به عنوان ابزار دولت ها یا نهادهای اجتماعی، در مقاطع حساس تاریخی به کانونی برای یکسان سازی فرهنگی یا در مقابل، به پناهگاهی برای حفظ هویت های بومی تبدیل شده است (معینی علمداری، ۱۳۹۵). چارچوب نظری پژوهش مبتنی بر آرای بازتولید فرهنگی پیر بوردیو و مفهوم «مشروعیت بخشی» (بوردیو و پاسرون، ۱۳۹۶) و نیز نظریه های هویت یابی اجتماعی (جنکینز، ۱۳۹۴) است. یافته ها که با استفاده از روش تحلیل اسنادی و مرور نظام مند منابع تاریخی و آموزشی به دست آمده اند، در قالب سه جدول اصلی ارائه شده اند. نتایج نشان می دهد که در دوره های باستان، مدارس (مانند مکاتب بین النهرین) عمدتا به دنبال تثبیت زبان و خط معیار برای اداره امور بودند (دیاکونوف، ۱۳۴۶). در قرون وسطی، نهادهای دینی و مکتب خانه ها به مراکز اصلی حفظ سنت های نوشتاری و شفاهی تبدیل شدند، اما همزمان به گزینش و طرد برخی عناصر فرهنگی پرداختند (زرین کوب، ۱۳۷۹). در دوره مدرن و با شکل گیری دولت-ملت ها، نظام آموزشی اجباری و متمرکز به قدرتمندترین ابزار برای «ملت سازی» و غالبا به حاشیه راندن زبان ها و هنرهای محلی بدل گشت (آراسته، ۱۳۹۰). بحث مقاله بر این نکته تاکید دارد که موفقیت نظام های آموزشی در حفظ میراث فرهنگی، منوط به نوع نگاه آن ها به مقوله «تنوع فرهنگی» و میزان استقلال نسبی آن ها از قدرت سیاسی حاکم است (فتحی و اجاق، ۱۳۹۳). در پایان، بر لزوم بازتعریف نقش مدارس از «نهادهای یکسان ساز» به «زیست بوم های تکثر فرهنگی» تاکید شده است.

کلیدواژه ها:

نظام آموزشی ، حفظ میراث فرهنگی ، هویت ملی ، زبان های محلی ، جامعه پذیری فرهنگی.