الگوی کلاس خلاق؛ بازطراحی فضای فیزیکی و ذهنی کلاس درس

پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتبارسنجی الگوی کلاس خلاق مبتنی بر بازطراحی هم زمان فضای فیزیکی و ذهنی محیط های یادگیری انجام شده است. اگرچه در دهه های اخیر، تحول در نظام های آموزشی عمدتا معطوف به بازنگری در محتوای برنامه های درسی و روش های تدریس بوده، اما نقش تعیین کننده ی محیط کالبدی و جو روانی کلاس در شکل دهی به تجارب یادگیری و پرورش خلاقیت فراگیران کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) و با بهره گیری از روش نظریه داده بنیاد و مدل سازی معادلات ساختاری انجام شد. در بخش کیفی، با ۲۵ نفر از متخصصان حوزه روان شناسی تربیتی، معماری و علوم اعصاب شناختی مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته به عمل آمد و داده ها با روش کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری و انتخابی) تحلیل شد. در بخش کمی، ۳۸۴ نفر از معلمان و دانشجومعلمان به پرسشنامه محقق ساخته پاسخ دادند. یافته ها نشان داد الگوی کلاس خلاق دارای پنج بعد اصلی است: ۱) انعطاف پذیری فیزیکی (شامل مبلمان سیار، فضاهای چندمنظوره و نورپردازی پویا)، ۲) تنوع بخشی حسی (شامل محرک های دیداری، شنیداری و بساوایی هدفمند)، ۳) دلبستگی مکانی (احساس تعلق، امنیت روانی و هویت بخشی)، ۴) استقلال عملیاتی (عاملیت دانش آموز در انتخاب مکان و نحوه یادگیری)، و ۵) تعامل اجتماعی خلاق (پیکربندی فضای گفتگو و کار گروهی). نتایج پژوهش تاکید می کند که بازطراحی کلاس درس نباید صرفا به تغییر در چیدمان مبلمان محدود شود، بلکه مستلزم ایجاد هماهنگی میان ساختار فیزیکی و جو روانی-اجتماعی است. الگوی ارائه شده می تواند مبنای عمل برای معلمان، معماران آموزشی و سیاست گذاران در جهت ایجاد محیط های یادگیری الهام بخش و خلاق آفرین باشد.

کلیدواژه ها:

کلاس خلاق ، طراحی فضای آموزشی ، روان شناسی محیطی ، انعطاف پذیری فضایی ، بازطراحی ذهنی ، یادگیری فعال