مدیریت تفاوت های فردی در کلاس های آموزش استثنایی؛ رویکردهای نوین تربیتی و آموزشی

آموزش استثنایی بر محوریت دانش آموزانی با نیازهای ویژه بنا نهاده شده است که به دلیل ویژگی های منحصربه فرد جسمانی، شناختی، عاطفی یا اجتماعی، از همتایان عادی خود در یادگیری متمایز هستند. در این بستر، مفهوم «تفاوت های فردی» نه یک استثنا، بلکه هسته اصلی نظام آموزشی محسوب می شود. مدیریت موفق این تفاوت ها، کلید دستیابی به نتایج مطلوب آموزشی و اجتماعی برای این گروه از دانش آموزان است. این مقاله با هدف تحلیل و ارائه رویکردهای نوین تربیتی برای مدیریت موثر تفاوت های فردی در کلاس های آموزش استثنایی تدوین شده است. بیان مساله اصلی این پژوهش، ناتوانی مدل های سنتی و یکسان ساز در پاسخگویی به طیف وسیعی از نیازهای آموزشی موجود در کلاس های تخصصی و فراگیر است. کلاس های آموزش استثنایی، در حقیقت، آینه ای از تنوع بیولوژیکی، روان شناختی و محیطی هستند؛ از دانش آموزان دارای اختلالات یادگیری خفیف تا طیف اوتیسم یا معلولیت های جسمی شدید، هر کدام نیازمند بسترهای متفاوت برای رشد هستند. اهمیت موضوع در این حقیقت نهفته است که شکست در مدیریت این تفاوت ها منجر به سرخوردگی دانش آموز، افت عملکرد، افزایش نابهنجاری های رفتاری و در نهایت، حذف یا طرد اجتماعی فرد می شود. آموزش استثنایی، برخلاف نگاه تاریخی مبتنی بر نقص، امروزه بر اصل توانمندی محوری و فردیت تاکید دارد؛ لذا، رویکرد مدیریتی باید از "مدیریت گروه" به "مدیریت فرد در گروه" تغییر یابد. هدف این پژوهش، تشریح چارچوب های نظری لازم برای درک عمق این تفاوت ها و معرفی استراتژی های عملیاتی مبتنی بر علم روز روان شناسی تربیتی و آموزشی است تا معلمان بتوانند محیط های یادگیری منعطف و پاسخگو ایجاد کنند. روش پژوهش مورد استفاده در این مقاله، تحلیلی-توصیفی است؛ بدین صورت که ابتدا مبانی نظری مرتبط با تفاوت های فردی، مدل های آموزش استثنایی (از مدل پزشکی تا مدل اجتماعی-تربیتی) مورد بررسی دقیق قرار گرفته و سپس، رویکردهای نوین مدیریتی مانند آموزش فردمحور (Personalized Learning)، طراحی جهانی برای یادگیری (UDL) و اجرای برنامه آموزشی انفرادی (IEP) مورد تحلیل تطبیقی قرار می گیرند تا کارایی آن ها در بستر کلاس های ایران ارزیابی شود.

کلیدواژه ها:

مدیریت کلاس ، تفاوت های فردی ، آموزش استثنایی ، یادگیری فردمحور ، معلم توانمند ، رویکردهای نوین آموزشی