از انضباط مبتنی بر کنترل تا مسئولیت پذیری مبتنی بر مشارکت؛ تحول فرهنگ مدرسه در رویکرد دانش آموزمحور

هدف پژوهش حاضر، بررسی تحول در فرهنگ مدرسه از رویکردهای سنتی انضباط مبتنی بر کنترل به سمت الگوی مسئولیت پذیری مبتنی بر مشارکت دانش آموزان با تاکید بر رویکرد دانش آموزمحور است. انضباط مدرسه به عنوان یکی از ارکان اساسی نظام آموزشی، همواره مورد توجه صاحب نظران بوده است؛ اما در دهه های اخیر، ناکارآمدی رویکردهای کنترلی و تنبیهی در اصلاح رفتار و تربیت دانش آموزان، ضرورت بازنگری در این حوزه را آشکار ساخته است. این پژوهش با روش مرور سیستماتیک و با بهره گیری از تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. جامعه پژوهشی شامل تمامی مطالعات مرتبط با موضوع انضباط مدرسه، فرهنگ مدرسه، مسئولیت پذیری دانش آموزان و رویکردهای مشارکتی در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ بود. با استفاده از روش فراترکیب، یافته های ۴۲ مطالعه (شامل ۲۵ مقاله فارسی و ۱۷ مقاله انگلیسی) مورد تحلیل و ترکیب قرار گرفت. یافته ها نشان داد که رویکرد سنتی انضباط مبتنی بر کنترل، با مولفه هایی چون تاکید بر قوانین خشک، نظام پاداش و تنبیه، نقش منفعل برای دانش آموز و نادیده گیری تفاوت های فردی مشخص می شود که پیامدهایی نظیر اضطراب، کاهش انگیزه، گسست عاطفی از مدرسه و نهادینه نشدن رفتار مطلوب را به دنبال دارد. در مقابل، رویکرد مسئولیت پذیری مبتنی بر مشارکت، بر مولفه هایی چون مشارکت فعال دانش آموزان در تدوین قوانین، ایجاد احساس تعلق به مدرسه، تقویت خودتنظیمی، عدالت ترمیمی و رابطه متقابل احترام آمیز استوار است. نتایج نشان داد که تحول در فرهنگ مدرسه از کنترل به مشارکت، مستلزم تغییر در باورها و نگرش های مدیران و معلمان، توانمندسازی آنان در زمینه روش های تربیتی نوین، ایجاد ساختارهای مشارکتی مانند شوراهای دانش آموزی و مجلس مدرسه، و همکاری موثر خانه و مدرسه است. همچنین یافته ها حاکی از آن بود که رویکرد مشارکتی، پیامدهای مثبتی چون افزایش احساس مسئولیت پذیری، تقویت خودکنترلی، بهبود روابط عاطفی در مدرسه، کاهش رفتارهای مخرب و ارتقای عملکرد تحصیلی دانش آموزان را به همراه دارد. بر اساس یافته ها، الگوی تحول فرهنگ مدرسه از انضباط مبتنی بر کنترل به مسئولیت پذیری مبتنی بر مشارکت در سه سطح فردی، تعاملی و ساختاری قابل ترسیم است. در پایان، راهکارهایی برای اجرایی سازی این تحول در مدارس ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

انضباط مدرسه ، مسئولیت پذیری ، مشارکت دانش آموزان ، فرهنگ مدرسه ، رویکرد دانش آموزمحور ، خودتنظیمی