وضعیت ضیاع سلطانی در خراسان و ماوراءالنهر (از آغاز عباسیان تا سقوط سامانیان)

ضیاع سلطانی، زمین­­های متعلق به خلافت عباسی بود که شامل انواع مختلفی نظیر ضیاع خاصه، عباسی، فراتیه و مستحدثه می­شد. مالکیت و درآمد ضیاع سلطانی مختص خلفا بود. این املاک بیشتر در عراق و خوزستان بودند، اما در سایر مناطق نظیر خراسان، ماوراءالنهر و فارس نیز وجود داشت. این املاک بعد از سقوط امویان به عباسیان منتقل شد و سپس طی دو قرن فراز و نشیب فراوان در دوره سامانیان، به شدت کاهش یافت. با وجود پژوهش­هایی درباره وضعیت خراسان در دوره عباسیان، اما درباره زمینداری و ضیاع سلطانی تحقیقی صورت نگرفته است. در پژوهش حاضر تلاش شده با تکیه بر منابع و مطالعه کتابخانه­ای و روش توصیفی-تحلیلی به پرسش­ها درباره شیوه پیدایش، ویژگی ها، علل رشد و سپس کاهش ضیاع سلطانی در خراسان و ماوراءالنهر پاسخ داده شود. به نظر می­رسد ضیاع سلطانی در خراسان و ماوراءالنهر با مصادره املاک امویان و سایر مخالفان و شورشیان در نیمه اول خلافت عباسیان پدید آمد و توسعه یافت. سپس از نیمه دوم خلافت عباسیان و همزمان با حکومت طاهریان و سامانیان به­ دلیل واگذاری آن ها به شکل اقطاع و همچنین فروش، از وسعت و اهمیتشان کاسته شد.

کلیدواژه ها:

خراسان ، ماوراءالنهر ، خلافت عباسی ، سامانیان ، ضیاع سلطانی ، ضیاع خاصه