مفهوم منفعت عمومی در ادبیات متفکران مشروطه: مطالعه موردی روزنامه قانون

این پژوهش با هدف تحلیل گفتمان انتقادی مفهوم «منفعت عمومی» در اندیشه میرزا ملکم خان و بازتاب آن در روزنامه «قانون»، به بررسی نحوه صورت بندی این مفهوم در تقابل با گفتمان استبداد قاجاری و تلاش برای ایجاد نظامی قانون محور می پردازد. با تکیه بر روش تحلیل گفتمان فرکلاف و نظریه بازی های زبانی ویتگنشتاین، پژوهش نشان می دهد که ملکم خان با پیوند مفاهیمی چون «قانون» و «منفعت عمومی» به سنت اسلامی، کوشید گفتمانی نوین را در نقد ساختارهای حکومتی و ترویج عدالت اجتماعی ایجاد کند. یافته ها حاکی از آن است که منفعت عمومی در اندیشه ملکم خان، نه دالی ثابت، بلکه سازه ای گفتمانی است که در تعامل با قدرت و مقتضیات تاریخی بازتعریف می شود. او با تلفیق منابع فکری اسلامی و غربی، میان شریعت و قانون پیوند ایجاد کرد و از این طریق، مشروعیت دینی نهادهای مدرن حکمرانی را تقویت نمود. نتیجه پژوهش نشان می دهد که تاسیس «شورای کبری» به عنوان نهادی مشورتی، تجلی تلاش ملکم خان برای تحقق منفعت عمومی از طریق تفکیک قوا، گفت وگوی نخبگان و تلفیق اصول شرعی با سازوکارهای قانونی بود. این رویکرد نه تنها گسستی از گفتمان شاه محور را نمایان ساخت، بلکه پلی میان سنت و مدرنیته ایجاد کرد و در شکل گیری ذهنیت اصلاح طلبانه مشروطه خواهان نقشی محوری داشت.

کلیدواژه ها:

منفعت عمومی ، مشروطه ، روزنامه قانون ، میرزا ملکم خان ، ایران