راهبردهای مدیریت ریسک نکول در عقود مبادله ای و مشارکتی: تحلیل تطبیقی در نظام بانکی ایران

مدیریت ریسک نکول در عقود اسلامی، به ویژه در شرایط اطلاعات نامتقارن، یکی از چالش های اساسی نظام بانکی ایران است. هدف این پژوهش، شناسایی و مقایسه نقاط قوت و ضعف مدیریت ریسک نکول در عقود مبادله ای و مشارکتی و ارائه راهبردهای اصلاحی در این زمینه است. پژوهش حاضر کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون انجام شده و داده ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۴ نفر از خبرگان بانکداری اسلامی، مدیریت ریسک و فقه معاملات گردآوری گردید. مشارکت کنندگان به صورت هدفمند انتخاب و تا اشباع نظری ادامه یافت و تحلیل داده ها در شش مرحله براساس الگوی براون و کلارک (۲۰۰۶) صورت گرفت.یافته ها نشان داد که ضعف های ساختاری در عقود مبادله ای (نهادی، سیستمی و فناورانه) زمینه ساز کژگزینی هستند؛ به ویژه اتکای بیش ازحد به وثایق و فقدان اعتبارسنجی رفتاری موجب ورود مشتریان پرریسک می شود. در مقابل، ضعف های رفتاری در عقود مشارکتی (انسانی، فرهنگی و انگیزشی) بیشتر به کژمنشی منجر می شوند؛ پنهان کاری در گزارش دهی مالی و دشواری نظارت بر عملکرد عامل از مهم ترین مصادیق آن است. نتایج علاوه بر تایید نظریه های اطلاعات نامتقارن و نمایندگی، نشان می دهد مدیریت ریسک نکول در بانکداری اسلامی ایران نیازمند بازنگری بنیادین است.بر اساس یافته ها، سه دسته راهبرد اصلاحی پیشنهاد شد: (۱) نهادی–قانونی، شامل بازنگری در آیین نامه های عقود مشارکتی؛ (۲) فناورانه، شامل توسعه سامانه های اعتبارسنجی رفتاری و اجرای آزمایشی قراردادهای هوشمند؛ و (۳) فرهنگی–سازمانی، شامل آموزش کارکنان بانکی و طراحی نظام مشوق ها. این راهبردها می تواند مبنای سیاست گذاری بانک مرکزی و بانک های تجاری برای ارتقای مدیریت ریسک نکول و افزایش کارآمدی نظام تامین مالی اسلامی باشد.

کلیدواژه ها:

مدیریت ریسک نکول ، عقود مبادله ای ، عقود مشارکتی ، اطلاعات نامتقارن ، راهبرد بانکی