تحلیل وضعیت زیست پذیری شهری با تاکید بر شاخص های مسکن (مطالعه موردی: محلات شانزده گانه شهر جیرفت)

رشد سریع جمعیت جهانی در دهه های اخیر و افزایش نیازهای انسانی در زمینه های مختلف، مانند تغذیه، آموزش، اشتغال و بهداشت، مساله تامین مسکن را به یکی از چالش های مهم جهانی تبدیل کرده است. این مساله به ویژه در کشورهای در حال توسعه و شهرهای بزرگ که با مشکلاتی چون محدودیت منابع، نابرابری های اجتماعی، و فقر روبرو هستند، بیشتر به چشم می آید. مسکن به عنوان یکی از نیازهای اساسی بشر، نه تنها یک فضای فیزیکی برای زندگی، بلکه مفهومی چندبعدی است که ابعاد اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و کالبدی را در بر می گیرد. از این رو، مسکن نه تنها یک سرپناه، بلکه نقشی کلیدی در ارتقاء کیفیت زندگی و تقویت انسجام اجتماعی در جوامع شهری ایفا می کند.زیست پذیری یکی از مفاهیم اصلی در مطالعات شهری و برنامه ریزی است که در سال های اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده است. این مفهوم به معنای توانایی یک مکان برای تامین نیازهای اساسی ساکنان به گونه ای است که آن مکان بتواند فضایی مطلوب برای زندگی، کار، تعامل اجتماعی و رشد فردی فراهم کند. مسکن به عنوان یکی از ارکان اساسی زیست پذیری شهری، نقش مهمی در بهبود کیفیت محیط زندگی، امنیت اجتماعی، سلامت روانی، و ایجاد حس تعلق به مکان دارد. از این رو، تحلیل و بررسی شاخص های مرتبط با زیست پذیری مسکن می تواند ابزاری موثر برای شناسایی شکاف ها و نابرابری های فضایی در سطح محلات شهری و کمک به برنامه ریزی های متوازن باشد.پژوهش حاضر با هدف تحلیل وضعیت زیست پذیری با تاکید بر شاخص مسکن در محلات شانزده گانه شهر جیرفت انجام شده است. این تحقیق به صورت کاربردی و با استفاده از روش های توصیفی-تحلیلی صورت گرفته است. ابتدا، با مطالعه منابع و ادبیات نظری، چارچوب مفهومی برای ارزیابی مسکن زیست پذیر در چهار بعد اقتصادی، اجتماعی، کالبدی-فضایی، و زیست محیطی تدوین شد. این چارچوب به عنوان مبنای اصلی برای بررسی وضعیت مسکن در محلات مختلف شهر جیرفت قرار گرفت. سپس، پرسش نامه ای با هدف جمع آوری اطلاعات در خصوص وضعیت مسکن در محلات ۱۶گانه شهر تهیه و توزیع شد.برای جمع آوری داده ها، ۳۹۰ پرسش نامه به روش نمونه گیری تصادفی و براساس فرمول کوکران میان خانوارهای ساکن در محلات مختلف شهر جیرفت توزیع شد. پرسش نامه ها به گونه ای طراحی شدند که به ارزیابی شاخص های مختلف مرتبط با چهار بعد زیست پذیری مسکن پرداخته و اطلاعات جامع و دقیقی را از ساکنان محلات مختلف گردآوری کنند. سپس، داده های به دست آمده از این پرسش نامه ها با استفاده از روش COCOSO (Combined Compromise Solution) تجزیه و تحلیل شدند. این روش به دلیل توانایی در ترکیب معیارهای مختلف و رتبه بندی آن ها، در سال های اخیر در مطالعات برنامه ریزی شهری به طور گسترده ای مورد استفاده قرار گرفته است. به علاوه، برای وزن دهی به معیارهای مختلف و تعیین اهمیت نسبی آن ها، از روش آنتروپی شانون استفاده شد که این کار را به طور علمی و بدون دخالت ذهنی پژوهشگر انجام می دهد.برای نمایش تفاوت های فضایی و شناسایی وضعیت زیست پذیری مسکن در سطح محلات، از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) بهره گرفته شد. این ابزار امکان تهیه نقشه های تحلیلی و شبیه سازی وضعیت شاخص های مختلف را فراهم می کند. نتایج تحلیل ها نشان می دهند که در راهبرد اول (Ka)، محله یازده با امتیاز ۹۲/۵ به عنوان برخوردارترین محله از نظر شاخص های مسکن زیست پذیر شناسایی شد. در رتبه های بعدی، محله دوازده با امتیاز ۵۴/۴ و محله سیزده با امتیاز ۴۴/۴ قرار دارند. از سوی دیگر، در راهبرد نهایی (K)، محله های پانزده، شانزده و هشت با امتیازهای ۸۷/۰-، ۰۳/۱- و ۱۱/۱- به عنوان کم برخوردارترین محله ها از نظر زیست پذیری مسکن معرفی شدند.یافته های این تحقیق نشان دهنده وجود نابرابری های فضایی و تفاوت های قابل توجه در وضعیت مسکن و زیست پذیری میان محلات مختلف شهر جیرفت است. این نابرابری ها، اگر مورد توجه قرار نگیرند، ممکن است به مشکلات اجتماعی، اقتصادی و محیطی جدیدی در آینده منجر شوند. در نتیجه، پیشنهاد می شود که سیاست گذاران شهری و مدیران محلی با اتخاذ رویکردهای مبتنی بر عدالت فضایی و توسعه متوازن، به بهبود شرایط مسکن و ارتقای کیفیت زندگی در محلات کم برخوردار بپردازند. ارتقاء کیفیت مسکن، بهبود زیرساخت های محلی، تقویت دسترسی به خدمات عمومی و افزایش حس تعلق اجتماعی می توانند از جمله اقداماتی باشند که به افزایش زیست پذیری در سطح محلات مختلف شهر جیرفت کمک کنند.این تحقیق به طور کلی به عنوان یک مدل کاربردی برای ارزیابی وضعیت مسکن و زیست پذیری در دیگر شهرهای مشابه قابل استفاده است و می تواند به سیاست گذاران و برنامه ریزان شهری کمک کند تا تصمیمات بهتری در زمینه بهبود شرایط مسکن و ارتقاء کیفیت زندگی اتخاذ کنند.

کلیدواژه ها:

زیست پذیری ، مسکن ، CoCoSo ، آنتروپی شانون ، جیرفت