تاثیر محیط کالبدی و اجتماعی کار بر خلاقیت کارکنان (مورد مطالعه: پارک علم وفناوری خراسان)

پیشینه و هدف: امروزه سازمان ها و شرکت ها همچون موجودات زنده، به تطبیق پذیری و مبارزه با فضای پرچالش کاری نیاز دارند. نیاز به اصلاح روندهای بروکراتیک، حفظ مزایای رقابتی و توان تولید محصولات و ایده های نو، در سطح خرد یا کلان توجه به حضور نیروی انسانی کارآمد و خلاق را هر روز بیشتر می کند. خلاقیت در معنای پتانسیلی برای ایجاد روندهای نو و اصلاح روندهای موجود، می تواند از مهم ترین شایستگی های کارکنان باشد. از طرفی خلاقیت کارکنان تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل مختلف کالبدی، اجتماعی و فردی است. از این بین خلاقیت فردی مرتبط با محیط کالبدی کار، درک هنری و معمارانه افراد از فضا و تولید ایده ها است. عوامل مرتبط با معماری و طراحی محیط کار، اهمیت بالایی در تاثیرگذاری بر خلاقیت فردی دارند و در این تاثیرگذاری، با عوامل اجتماعی و فردی نیز بر هم کنش دارند. لذا هدف اصلی پژوهش تحلیل تاثیر محیط کالبدی کار بر خلاقیت فردی کارکنان است. اهداف دیگر پژوهش شامل بررسی نقش میانجی محیط اجتماعی و نقش تعدیلگر عوامل فردی در مدل تاثیر محیط کالبدی بر خلاقیت می گردد.روش ها: رویکرد پژوهش کمی، راهبرد پژوهش پیمایش مقطعی و نوع تحقیق، کاربردی است. با استفاده از تحلیل محتوای مقالات مرتبط، چارچوب مفهومی پژوهش تدوین شد. جمع آوری داده های کمی به وسیله ی پرسشنامه خوداظهاری تک برگی انجام گردید. پایایی اولیه پرسشنامه با ضریب الفای کرونباخ (۹۲۱/۰ = α) و روایی صوری پرسشنامه نیز توسط تعدادی از اساتید دانشگاه تایید گردید. حجم نمونه به روش «دانیل سوپر» تعیین گردید و حجم نهایی نمونه شامل ۲۸۵ نفر پاسخ دهنده بود که از بین کارکنان شرکت های دانش بنیان پارک علم و فناوری خراسان رضوی به صورت دردسترس انتخاب شدند. پارک های علم و فناوری به نوعی شتاب دهنده و گسترش دهنده رابطه علم و صنعت و محیطی برای پرداخت هر چه بیشتر به خلاقیت است. تحلیل داده های کمی با نرم افزار SPSS۲۶ برای غربالگری و پیش پردازش داده ها، تحلیل عامل اکتشافی و استخراج عوامل و Amos۲۴ برای تحلیل عامل تاییدی، مدل سازی معادلات ساختاری کامل و آزمون فرضیات انجام شد. در تحلیل عامل اکتشافی، از روش استخراج مولفه های اصلی و چرخش پرومکس استفاده گردید. آزمون نقش میانجی عوامل اجتماعی در تاثیر محیط کالبدی بر خلاقیت، با روش بوت استرپینگ و آزمون تعدیلگری عوامل فردی شامل سن، تجربه کاری و میزان برونگرایی با روش چند گروهی صورت گرفت.یافته ها: در تحلیل مولفه های اصلی، سه مولفه محیط اجتماعی، خلاقیت فردی و محیط کالبدی در مجموع ۴۴/۵۶ درصد از واریانس را تبیین کردند. با توجه به یافته های پژوهش، تاثیر محیط کالبدی کار بر محیط اجتماعی (۶۷۲/ ۰= β و ۰۰۱/۰ = p-value) معنادار بود. اگر چه تاثیر مستقیم محیط کالبدی بر خلاقیت فردی معنادار نشد(۱۷۹/ ۰= β و ۰۹۶/۰ = p-value) ولی تاثیر کامل آن بر خلاقیت (۵۰۶/ ۰= β و ۰۰۰/۰ = p-value) و تاثیر غیر مستقیم آن از طریق میانجی کامل محیط اجتماعی (۳۱۹/ ۰= β و ۰۰۱/۰ = p-value) معنادار بود. مدل پژوهش ۳۷% تغییرات خلاقیت فردی و ۴۵% تغییرات محیط اجتماعی را توضیح داد. همچنین، کارکنان با تجربه (۸۱۸/ ۰= β) به نسبت کارکنان تازه کار (۴۷۸/۰ = β)، جو اجتماعی محیط کار را بیشتر تحت تاثیر خصوصیات کالبدی شرکت درک کرده بودند (۰۳۵/۰ = p-value). نتیجه گیری: عوامل کالبدی محیط کار با میانجیگری محیط اجتماعی و تعدیلگری تجربه کاری بر خلاقیت فردی کارکنان تاثیر گذارند. راهبرد های متعدد در جهت افزایش خلاقیت فردی پیشنهاد شده است. راهبرد های اجتماعی شامل خلق محیط های پویاتر، با احساس آزادی بیشتر، ایجاد فرصت بحث و تسهیل ارتباطات مورد نیاز می گردند. راهبردهای کالبدی شامل داشتن فضای کاری دارای بخش های دکوری و تزئینی، محیط رنگارنگ بسته به مخاطب و کاربری آن و مشارکت کارکنان در انتخاب چیدمان و وسایل محیط کار می شوند.

کلیدواژه ها:

خلاقیت کارکنان ، محیط کالبدی کار ، محیط اجتماعی ، مدل سازی معادلات ساختاری