تحلیل علی رسوب کالا در بنادر و شناسایی سازکارهای نهادی با رویکرد رئالیسم انتقادی

پژوهش حاضر با رویکرد رئالیسم انتقادی و بهره گیری از منطق سه مرحله ای بازتوصیف نظری، بازاستنتاج علی و مدل سازی به واکاوی علل موثر بر پدیده «رسوب کالا» در بنادر ایران می پردازد. این پدیده در سطح تجاری به کندی جریان عبور و انباشت کالا اشاره دارد، اما در لایه واقعی، برآیند نیروهای علی پنهان و برهم کنش معکوس میان حوزه های ارزی، گمرکی، مقرراتی و لجستیکی است که در قالب الگویی پایدار از ناکارآمدی تثبیت شده اند. تحلیل داده های کیفی با استفاده از کدگذاری، به شناسایی شش الگوی تکرارشونده شامل درهم تنیدگی ساختاری ارزی- گمرکی، گردش بروکراتیک مجوزها و تاخیر سیستماتیک، تداخل ماموریتی و موازی کاری نظارتی، وابستگی به مسیر مقرراتی، رفتار فرصت جویانه تجار و ناهماهنگی لجستیکی زنجیره حمل انجامید. این سازکارها به صورت شبکه ای و چرخه ای از تاخیر، انتظار و انباشت را بازتولید می نمایند که خود به نیروهای مولد رسوب کالا بدل شده اند. تحلیل بازاستنتاج علی نشان می دهد که این الگوهای بالفعل از چهار خوشه علی بنیادین شامل حکمرانی جزیره ای، فرهنگ بروکراتیک دفاعی، بی ثباتی اقتصادی و فشار تحریم ها تغذیه می شوند. این خوشه ها، درهم تنیده و پایدار، منطق تصمیم گیری تجارت خارجی را از کارکرد هماهنگ کننده به کارکرد دفاعی سوق داده و منطق بقا را بر کارآمدی نهادی غالب ساخته اند. بر این اساس، رسوب کالا نشانه ای از فرسایش کارکردی نهادها در گلوگاه های مرزی و لجستیکی است که به کاهش عملکرد لجستیکی، افزایش هزینه های مبادله و تضعیف مزیت ترانزیتی ملی منجر شده است. مدل نهایی پژوهش نشان می دهد گسستن این چرخه تنها از مسیر مداخله در لایه واقعی، بازپیوند جزایر نهادی و بازآرایی منطق هماهنگی سیاستی امکان پذیر است.