تحلیل ریسک حرکات و وضعیت بدن کارگر اره موتورچی با استفاده از روش REBA در عملیات قطع درخت در جنگلکاری های غرب استان گیلان

مقدمه و هدف: قطع درختان با اره موتوری غالب­ترین روش قطع درختان در جنگلکاری­­های غرب استان گیلان است. در این جنگلکاری ها عملیات قطع که به­صورت قطع یکسره انجام می­شود، نیاز به اتخاذ موقعیت­های مختلف بدن توسط کارگر اره موتورچی دارد. با توجه به پیشرفت تکنولوژی و بهبود فرآیندهای کاری، تغییرات قابل­توجهی در زمینه حفاظت از سلامت و ایمنی در محل کار در بخش جنگلداری رخ داده است. بیشتر فناوری برداشت چوب در این جنگلکاری های غرب استان گیلان  متکی به کارگران اره­موتورچی است و کارگران در حین انجام عملیات قطع موقعیت­های بدنی مختلفی را اتخاذ می­کنند. چنین شرایطی ممکن است موجب ناراحتی، افزایش خطر و آسیب به سلامت کارگران قطع شود. هدف از این پژوهش ارزیابی وضعیت بدن و حرکات تکراری اتخاذ­شده توسط اپراتورهای اره­موتوری در عملیات قطع نیمه­مکانیزه درختان صنوبر، با هدف بهبود راحتی، ایمنی و سلامت اپراتورهای قطع بود. مواد و روش ها: این بررسی در جنگلکاری­های صنوبر در سری دو گیسوم انجام شد. در عملیات قطع تعداد ۴۳۰ موقعیت بدن مربوط به مولفه­های ارزیابی، حرکت بین درختان، بن­زنی و بن­بری ثبت و ارزیابی موقعیت بدن کارگر قطع با استفاده از روش ارزیابی سریع بدن REBA مشاهده و ارزیابی شد. عملیات قطع با استفاده از اره­موتوری STIHL انجام شد. چهار ساعت فیلم ضبط­شده از کارگر قطع مشاهده و انواع موقعیت­های بدن کاری مورد بررسی قرار گرفت. سپس امتیازدهی به موقعیت­های بدن برای نواحی مختلف بدن در دو دسته گروه A (تنه، گردن و پاها) و گروه B (بازو، ساعد و مچ) انجام شد. در نهایت بر اساس نمرات کسب شده برای هر یک از موقعیت­های بدن بررسی­شده، پنج سطح اقدام شامل سطح اقدام صفر (ضروری نیست)، یک (شاید ضروری است)، دو (ضروری)، سه (ضروری هر چه زودتر) و چهار (ضروری آنی) تعیین شد. یافته ها: بیشترین حالت تنه کارگر اره­موتورچی در مرحله ارزیابی درخت (۶/۴۵ درصد) و حرکت بین درختان (۳/۵۳ درصد) در حالت مستقیم بود، درحالی­که وضعیت تنه خمش بین از ۶۰ درجه، بیشترین حالت را در مرحله بن زنی (۴/۵۱ درصد) و بن بری ( ۵/۳۸ درصد)  داشت. بیشترین فراوانی موقعیت گردن کارگر اره­موتورچی در مرحله ارزیابی درخت، گردن حالت کشش یا خمش بیش از ۲۰ درجه (۴/۵۴ درصد)، در مرحله مرحله بن زنی حالت کشش یا خمش بیش از ۲۰ درجه (۹/۵۱ درصد)، در مرحله بن بری حالت کشش صفر تا ۲۰ درجه گردن (۷/۴۶) درصد) و در مرحله حرکت بین درختان حالت کشش صفر تا ۲۰ درجه گردن (۳/۵۳ درصد) بود. بررسی امتیازات مربوط به موقعیت پاها نتایج نشان داد که در مراحل ارزیابی، بن زنی، بن بری و حرکت بین درختان بیشترین فراوانی موقعیت پاها مربوط به کد ۱ (وزن بدن به­طور متعادل در حالت راه رفتن یا نشسته به هر دو پا منتقل می شود) بود. در بررسی امتیازات مربوط به موقعیت بازو در مراحل ارزیابی درخت، بن زنی، بن بری و حرکت بین درختان بیشترین درصد فراوانی به­ترتیب با ۹/۳۲ درصد، ۳/۴۵ درصد، ۴/۳۴ درصد و ۷/۴۶ درصد به کد یک (انحراف ۲۰ درجه به سمت جلو یا عقب) اختصاص یافت. بیشترین درصد فراوانی موقعیت ساعد در اجزای کار چهارگانه ارزیابی درخت، بن زنی، بن بری و حرکت بین درختان مربوط به کد یک (خمش  ۶۰ تا ۱۰۰ درجه ساعد به سمت جلو) بود. در ارزیابی موقعیت مچ دست هم در هر چهار مرحله ارزیابی درخت، بن زنی، بن بری و حرکت بین درختان بیشترین درصد فراوانی به کد وضعیت مچ دست دو (خمش یا کشش بیش از ۱۵ درجه مچ دست) بود. ۷/۰ درصد از وضعیت های بدن در سطح صفر، ۷۱/۱۳ درصد وضعیت های بدن در سطح اقدام یک، ۴۹/۴۳ درصد موقعیت های بدن در سطح دو، ۸۹/۳۴ درصد موقعیت های بدن در سطح سه و ۲۰/۷ درصد موقعیت های بدن هم در سطح چهار قرار داشت. نتیجه گیری: آنالیز REBA برای اجزای کاری قطع نشان داد که اجزای کار ارزیابی و حرکت بین درختان در سطح اقدام دو قرار داشته و به بررسی­های بیشتر و تغییرات و مداخلات ارگونومیک لازم برای اصلاح شرایط و وضعیت های کاری نیاز دارند. همچنین مراحل بن­زنی و بن­بری در سطح اقدام چهار قرار داشته و بررسی و ایجاد تغییرات در موقعیت بدن در این اجزای کاری در سریع­ترین زمان ممکن ضروری است. شاخص REBA کاربرد خوبی برای ارزیابی مشکلات اسکلتی-عضلانی در بخش جنگل، بیشتر برای ارزیابی عملیات قطع درختان، نشان داد. امکان استفاده از این روش برای ارزیابی در دیگر بخش­های عملیات جنگل، همراه با دیگر روش های ارزیابی ارگونومیک، امکان ارزیابی شرکت های جنگلداری را برای اخذ گواهینامه های کیفیت فراهم می کند.

کلیدواژه ها:

ارزیابی موقعیت بدن ، ارگونومی ، بیماری های شغلی ، تکنیک های مشاهده ، خطر صدمه