زن به مثابه دیگری و شیوه های بر ساخت آن در سفرنامه های ایران عصر قاجار

پژوهش های تاریخی_ادبی درباره عصر قاجار، به ویژه متون سفرنامه ای، برای بازنمایی وضعیت زنان اغلب به توصیف های سطحی و کلیشه ای بسنده کرده و از تحلیل های عمیق گفتمانی غافل مانده اند. پژوهش حاضر با هدف پر کردن این خلاء تحلیلی، فرایند «دیگری سازی» زن ایرانی و غربی را در این متون واکاوی می کند و به این پرسش پاسخ می دهد که چگونه بازنمایی زنان در سفرنامه ها، در مرز گفتمان های مردسالانه و استعماری، به محو یا بازتعریف سوژگی زنانه انجامیده است. این بررسی با روش تحلیل کیفی-انتقادی مجموعه ای از سفرنامه های ایرانی و غربی و با استفاده از چارچوب نظری درهم تنیده هویت روایی پل ریکور، قدرت/دانش میشل فوکو و بازنمایی مضاعف و مکان سوم هومی بابا انجام شده است. داده های ابتدایی نشان می دهد که تصویر زنان به صورت بی طرفانه و برگفته از واقعیت های اجتماعی بازنمایی نشده و برساختی ایدئولوژیک است که در مرز گفتمان های مردسالارانه داخلی و شرق شناسانه خارجی شکل گرفته و در نهایت، به محو یا تحریف سوژگی زنانه منجر شده است. یافته های عمیق تر نشان می دهد که گفتمان قدرت بر بدن زن ایرانی اعمال شده، اما سفرنامه ها به صورت متناقض رگه هایی از کنشگری و مقاومت زنانه را در عرصه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی منعکس کرده اند. این کنشگری ها در «مکان سوم» قابل تحلیل است و به بازتعریف هویت زنانه در برابر کلیشه ها کمک می کند.

کلیدواژه ها:

عصر قاجاریه ، زن ، سفرنامه ، بازنمایی ، قدرت ، مکان سوم ، هویت روایی