چرا بعضی دانش آموزان «می خواهند» و بعضی «باید»؟

مسئله انگیزش تحصیلی و میزان درونی سازی اهداف یادگیری در میان دانش آموزان، یکی از پیچیده ترین و حیاتی ترین مباحث در حوزه تعلیم و تربیت معاصر است. این مقاله پژوهشی به تحلیل تفاوت ماهوی میان دانش آموزانی می پردازد که یادگیری را یک "خواسته" درونی (انگیزش درونی) تلقی می کنند و دانش آموزانی که آن را یک "باید" بیرونی (انگیزش بیرونی ناشی از اجبار، ترس یا پاداش) می دانند. تفاوت میان این دو گروه صرفا در عملکرد کوتاه مدت نیست، بلکه در عمق یادگیری، خلاقیت، تاب آوری تحصیلی و تبدیل شدن به یادگیرنده ای مادام العمر ریشه دارد.اهمیت این موضوع در آن است که نظام های آموزشی موفق، سیستمی را ترویج می دهند که در آن، یادگیری به صورت خودتعیین گرانه و معنادار برای دانش آموز تجربه شود. در مقابل، اتکای بیش از حد به مدل "باید" که مبتنی بر نظارت بیرونی، ارزیابی های صرفا نمره ای و ترس از شکست است، منجر به سطحی نگری در یادگیری، فرسودگی تحصیلی و از دست رفتن اصالت شور یادگیری می شود. هدف این پژوهش، واکاوی علل روان شناختی، جامعه شناختی و محیطی این دوگانگی انگیزشی و ارائه چارچوبی تحلیلی برای حرکت از انگیزش مبتنی بر اجبار به انگیزش مبتنی بر علاقه است.رویکرد تحلیلی این مقاله بر مبنای نظریه های خودتعیین گری (Self-Determination Theory - SDT) دسی و رایان، و نظریه هدفمندی پیشرفت (Achievement Goal Theory) استوار است. با بررسی نقش ساختارهای انگیزشی محیط های یادگیری (مدرسه)، نقش میانجی گری معلم در ایجاد خودمختاری، شایستگی و ارتباط، و تاثیر انتظارات فرهنگی و خانوادگی بر شکل گیری درک دانش آموز از یادگیری، تلاش می شود تا سازوکارهای پیچیده تاثیرگذار بر این تفاوت ها روشن شوند.جمع بندی نشان می دهد که گذار از حالت "باید" به "می خواهم" مستلزم یک بازنگری سیستمی در طراحی برنامه درسی، شیوه های ارزیابی و فرهنگ تعاملی کلاس درس است. این امر نیازمند تقویت حس شایستگی (Competence)، خودمختاری (Autonomy) و ارتباط مندی (Relatedness) در دانش آموزان است. در نهایت، مقاله نتیجه می گیرد که ایجاد محیطی که در آن دانش آموزان ارزش ذاتی یادگیری را درک کرده و آن را در راستای هویت و اهداف شخصی خود ببینند، تنها راه دستیابی به یادگیری عمیق و پایدار است.

کلیدواژه ها:

انگیزش تحصیلی ، انگیزش درونی ، انگیزش بیرونی ، نظریه خودتعیین گری ، خودمختاری ، یادگیری عمیق ، روان شناسی تربیتی.