بازشناسی تاثیر کتاب «السمائم» ابن جزار بر مباحث سم شناسی در کتاب «التصریف لمن عجز عن التالیف» اثر زهراوی

سم شناسی در پزشکی دوره اسلامی جایگاهی ویژه داشته و به صورت مستقل یا در ضمن مباحث پزشکی و داروشناسی در آثار گوناگون بررسی شده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین میزان تاثیر کتاب السمائم ابن جزار (متوفی ۳۶۹ ه‍.ق) بر فصل «الدواء السمومی» از التصریف لمن عجز عن التالیف اثر ابوالقاسم زهراوی انجام شده است. کتاب السمائم تا امروز در زمره آثار مفقود به شمار می رفت و تنها نقل های پراکنده ابن سمجون (قرن چهارم ه‍.ق)، مروان بن جناح (متوفی ۵۱۵ ه‍.ق) و ابن بیطار (متوفی ۶۴۶ ه‍.ق) از آن شناخته شده بود. بررسی دقیق منابع نشان داد که نسخه خطی اثر موسوم به مکنون السر، نگهداری شده در کتابخانه دانشگاه ملک سعود (شماره ۷۳۴۸، خط مغربی)، درواقع همان کتاب السمائم ابن جزار است. این متن، همانند بسیاری از آثار سم شناسی در پزشکی اسلامی، به شرح روش های ساخت سموم یا شیوه های خوراندن آنها نمی پردازد، بلکه با هدف آگاهی رسانی عمومی، به معرفی انواع سموم، علائم مسمومیت و راهکارهای درمانی آن اختصاص یافته است. مقایسه واژه به واژه نسخه موجود کتاب السمائم با فصل «الدواء السمومی» در مقاله دوم التصریف نشان دهنده مشابهت های گسترده متنی و محتوایی میان آنها است؛ به گونه ای که می توان نتیجه گرفت زهراوی در تدوین این بخش بدون ذکر نام ابن جزار و کتاب او در موضوع سم به طور مستقیم و اساسی از اثر ابن جزار بهره گرفته است.

کلیدواژه ها:

History of Medicine ، Poisons ، Toxicology ، تاریخ پزشکی ، سم ها ، سم شناسی