نقش ادبیات در انتقال ارزش های اخلاقی وتربیتی

این پژوهش با هدف بررسی نقش و مکانیسم های تاثیر ادبیات داستانی، با تمرکز بر داستان های کوتاه فارسی، در انتقال ارزش های اخلاقی و تربیتی به دانش آموزان دوره متوسطه دوم شهرستان گچساران انجام شد. مطالعه حاضر از نوع پژوهش های کیفی با رویکرد تحلیل محتوای جهت دار است. جامعه آماری شامل متون ادبی منتخب (پنج داستان کوتاه از نویسندگان معاصر فارسی) و همچنین معلمان ادبیات و دانش آموزان پایه یازدهم رشته علوم انسانی بود. نمونه گیری متون به صورت هدفمند و نمونه گیری مشارکت کنندگان به روش در دسترس صورت گرفت. داده ها از طریق تحلیل محتوای کیفی متون ادبی و همچنین مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۵ معلم ادبیات و ۲۰ دانش آموز جمع آوری شد. برای تحلیل داده های متنی از کدگذاری باز و محوری و برای تحلیل مصاحبه ها از تحلیل مضمون استفاده گردید. یافته ها نشان داد که ادبیات داستانی از طریق پنج مکانیسم اصلی «همذات پنداری و درگیری عاطفی»، «ایجاد دیالوگ درونی و خوداندیشی»، «ارائه الگوی روایی-اخلاقی»، «تقویت قدرت تخیل و دیدگاه گیری» و «ایجاد فضای امن برای مواجهه با تعارضات اخلاقی» به انتقال ارزش ها می پردازد. ارزش های برجسته شناسایی شده در متون شامل مسئولیت پذیری، عدالت طلبی، صداقت، شجاعت اخلاقی و احترام به دیگری بود. نتایج مصاحبه ها نیز حاکی از آن بود که معلمان و دانش آموزان، تاثیر غیرمستقیم و عمیق ادبیات در مقایسه با آموزش مستقیم اخلاق را تایید می کنند، اما اجرای این امر در کلاس درس با چالش هایی مانند کمبود وقت، محدودیت کتاب های درسی و عدم آموزش روش مند معلمان مواجه است. این پژوهش نتیجه می گیرد که ادبیات به عنوان یک «آزمایشگاه اخلاقی» منحصربه فرد عمل می کند که می تواند نقش مکمل و قدرتمندی در برنامه درسی تربیتی مدارس ایفا کند.

کلیدواژه ها:

ادبیات داستانی ، ارزش های اخلاقی ، تربیت اخلاقی ، تحلیل محتوا ، آموزش متوسطه.