آموزش و پرورش ایران در آستانه آینده: چالش ها، ظرفیت ها و چشم انداز تحول بنیادین محور آموزش و پرورش

نظام آموزش و پرورش ایران در آستانه قرن بیست و یکم با یک پارادوکس بزرگ مواجه است: در عین تلاش برای اجرای سند تحول بنیادین، چالش های مزمن ساختاری، نظیر تمرکزگرایی افراطی بوروکراتیک، شکاف عمیق عدالت آموزشی میان مناطق برخوردار و کم برخوردار، سندرم فرسودگی شغلی معلمان ناشی از ضعف در تربیت و حمایت حرفه ای، و محتوای درسی غنی اما فاقد کارایی، تحقق اهداف توسعه انسانی و اقتصادی را به تعویق انداخته است (علوی زاده و شریفی، ۱۴۰۱). این مقاله با هدف ارائه یک تحلیل چندسطحی و تطبیقی از روند تحول در نظام آموزشی، به بررسی دقیق ابعاد ساختاری، فناورانه، و فلسفی این دگرگونی می پردازد.روش تحقیق ترکیبی (کیفی-تحلیلی و تطبیقی) بوده و در آن، تئوری های یادگیری پساساختارگرا (مانند یادگیری تحولی و نظریه زیست بوم های یادگیری) در مقابل مدل سنتی رفتاری غالب در نظام آموزشی ایران قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهند که تحول واقعی در گرو گذار از اصلاحات جزئی به دگرگونی پارادایمی است. این گذار مستلزم عدم تمرکز اداری و مالی، احیای جایگاه حرفه ای معلم به عنوان طراح اصلی تجربه یادگیری، ادغام هوشمندانه فناوری های نوین (EdTech) در فرآیندهای آموزشی و مدیریتی، و پیوند عملی برنامه درسی با اهداف توسعه پایدار (SDGs) است. در نهایت، با بررسی مدل های موفق بین المللی (به ویژه فنلاند، سنگاپور و کره جنوبی)، یک نقشه راه عملیاتی برای سیاست گذاران، شامل اصلاحات ساختاری سه گانه (تمرکززدایی، حرفه ای سازی، و دیجیتالی سازی) ارائه شده است.کلمات کلیدی: تحول بنیادین، تمرکززدایی، عدالت آموزشی، تربیت معلم، فناوری آموزشی (EdTech)، توسعه پایدار، بررسی تطبیقی.