نقش فیزیک در تقویت مهارت های حل مسئله و تفکر انتقادی در کلاس درس

در عصر حاضر، نظام های آموزشی تنها به انتقال محفوظات علمی بسنده نمی کنند، بلکه بر پرورش مهارت های تفکر سطح بالا نظیر تفکر انتقادی و حل مسئله تاکید دارند. از آنجا که درس فیزیک به طور ذاتی بر مفاهیم تحلیلی، روابط علی و ساختارهای منطقی استوار است، می تواند بستری مناسب برای پرورش این مهارت ها فراهم آورد. با این حال، در بسیاری از کلاس های فیزیک در ایران، همچنان روش های سنتی و معلم محور غلبه دارند که فرصت های یادگیری فعال و تفکرمحور را محدود می سازد. از این رو، این پژوهش با هدف بررسی تاثیر آموزش فیزیک به شیوه مسئله محور بر ارتقای مهارت های حل مسئله و تفکر انتقادی دانش آموزان دوره دوم متوسطه انجام شد. روش پژوهش، نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون – پس آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری، دانش آموزان پایه دهم یکی از دبیرستان های دولتی و غیر دولتی شهر مشهد در سال تحصیلی ۱۴۰۳–۱۴۰۲ بودند که با روش نمونه گیری خوشه ای، ۶۰ نفر در دو گروه آزمایش و کنترل (هر گروه ۳۰ نفر) انتخاب شدند. گروه آزمایش به مدت ۸ هفته آموزش فیزیک را بر پایه فعالیت های مبتنی بر حل مسئله و تفکر نقادانه دریافت کرد، در حالی که گروه کنترل از روش سنتی استفاده می کرد. ابزار گردآوری داده ها شامل پرسشنامه تفکر انتقادی فاسیونه (نسخه بومی شده) و آزمون مهارت حل مسئله هپنر–پیترسون بود. داده ها با استفاده از آزمون تحلیل کوواریانس (ANCOVA) تحلیل شدند. نتایج نشان داد که دانش آموزان گروه آزمایش در هر دو مولفه تفکر انتقادی و مهارت حل مسئله عملکرد به طور معناداری بهتر از گروه کنترل داشتند؛ سطح معناداری (p<۰/۰۱)تحلیل کیفی مصاحبه ها نیز افزایش اعتماد به تحلیل شخصی، تمایل به استدلال علمی و یادگیری چندلایه را در میان دانش آموزان تایید کرد. بر اساس یافته ها، استفاده از رویکرد مسئله محور در آموزش فیزیک نه تنها موجب درک عمیق تر مفاهیم علمی می شود، بلکه می تواند به عنوان ابزاری موثر برای توسعه تفکر انتقادی و حل مسئله در دانش آموزان عمل کند. پیشنهاد می شود که در طراحی برنامه های درسی علوم، به ویژه فیزیک، از روش های یادگیری فعال و تفکرمحور بهره گرفته شود و آموزش معلمان نیز متناسب با این رویکردها بازنگری شود.کلمات کلیدی: آموزش فیزیک؛ تفکر انتقادی؛حل مسئله؛ یادگیری مسئله محور؛ روش های فعال تدریس