بررسی تطبیقی احکام میراث در اسلام، یهودیت و مسیحیت

زمینه و هدف: احکام میراث در ادیان ابراهیمی افزون بر سامان دهی انتقال دارایی پس از مرگ، بازتابی از ساختار خانواده، نظام مسوولیت مالی و ارزش های اجتماعی هر دین است. هدف این پژوهش، بررسی تطبیقی احکام میراث در اسلام (با تاکید بر فقه حنفی)، یهودیت و مسیحیت و تبیین شباهت ها و تفاوت های بنیادین آن ها در حوزه سهم بندی، حمایت از اعضای خانواده و سازوکارهای حل تزاحم سهام بوده است.روش: پژوهش حاضر با روش مطالعه کتاب خانه یی و تحلیل اسنادی انجام شده و داده ها از متون اصلی (قرآن کریم، متن تورات و منابع منتخب مسیحی) و آثار فقهی و حقوقی معتبر گردآوری و به صورت توصیفی تحلیلی مقایسه شده است.یافته ها: یافته ها نشان می دهد که در اسلام، با تعیین سهام ثابت و روشن برای وارثان و محدود کردن وصیت به یک سوم (ثلث) ترکه، چارچوبی منظم برای حفظ حقوق ورثه و کاهش منازعات خانواده گی فراهم می شود. در فقه حنفی، قواعدی چون «عول» (در تزاحم سهام) و «رد» (بازگشت مازاد در نبود عصبه) نقش مهمی در تکمیل نظام محاسباتی فرایض دارد و می تواند در نبود وارث عصبه، سهم گیری اصحاب فروض از جمله زنان را تقویت کند. در یهودیت، اولویت گذاری بر انتقال دارایی در خط پدری و تقدم پسران در الگوی کلاسیک برجسته است، هرچند سازوکارهایی مانند کتوباه و تعهدات مالی خانواده، کارکرد حمایتی برای زنان و دختران دارد. در مسیحیت، نظام سهم بندی دینی الزام آور برای میراث مادی کم تر مشاهده می شود، تعیین تکلیف ترکه عموما به وصیت نامه ها و قوانین مدنی واگذار می گردد؛ در حالی که در سطح الهیاتی بر «ارث معنوی» تاکید می شود.نتیجه گیری: نتیجه مطالعه بیان گر آن است که نظام میراث اسلامی_ به ویژه در چارچوب فقه حنفی_ به سبب شفافیت سهم ها، نظم محاسباتی و سازوکارهای محدودکننده تعارض، نشان می دهد که از منظر ساختاری از جامعیت و کارآمدی بیش تری برخوردار است؛ در عین حال، در سنت های یهودی و مسیحی، تحولات حقوقی و ابزارهای مدنی نقشی تعیین کننده در نزدیک سازی قواعد میراث به نیازهای اجتماعی معاصر ایفا می کند.زمینه و هدف: احکام میراث در ادیان ابراهیمی افزون بر سامان دهی انتقال دارایی پس از مرگ، بازتابی از ساختار خانواده، نظام مسوولیت مالی و ارزش های اجتماعی هر دین است. هدف این پژوهش، بررسی تطبیقی احکام میراث در اسلام (با تاکید بر فقه حنفی)، یهودیت و مسیحیت و تبیین شباهت ها و تفاوت های بنیادین آن ها در حوزه سهم بندی، حمایت از اعضای خانواده و سازوکارهای حل تزاحم سهام بوده است. روش: پژوهش حاضر با روش مطالعه کتاب خانه یی و تحلیل اسنادی انجام شده و داده ها از متون اصلی (قرآن کریم، متن تورات و منابع منتخب مسیحی) و آثار فقهی و حقوقی معتبر گردآوری و به صورت توصیفی تحلیلی مقایسه شده است. یافته ها: یافته ها نشان می دهد که در اسلام، با تعیین سهام ثابت و روشن برای وارثان و محدود کردن وصیت به یک سوم (ثلث) ترکه، چارچوبی منظم برای حفظ حقوق ورثه و کاهش منازعات خانواده گی فراهم می شود. در فقه حنفی، قواعدی چون «عول» (در تزاحم سهام) و «رد» (بازگشت مازاد در نبود عصبه) نقش مهمی در تکمیل نظام محاسباتی فرایض دارد و می تواند در نبود وارث عصبه، سهم گیری اصحاب فروض از جمله زنان را تقویت کند. در یهودیت، اولویت گذاری بر انتقال دارایی در خط پدری و تقدم پسران در الگوی کلاسیک برجسته است، هرچند سازوکارهایی مانند کتوباه و تعهدات مالی خانواده، کارکرد حمایتی برای زنان و دختران دارد. در مسیحیت، نظام سهم بندی دینی الزام آور برای میراث مادی کم تر مشاهده می شود، تعیین تکلیف ترکه عموما به وصیت نامه ها و قوانین مدنی واگذار می گردد؛ در حالی که در سطح الهیاتی بر «ارث معنوی» تاکید می شود. نتیجه گیری: نتیجه مطالعه بیان گر آن است که نظام میراث اسلامی_ به ویژه در چارچوب فقه حنفی_ به سبب شفافیت سهم ها، نظم محاسباتی و سازوکارهای محدودکننده تعارض، نشان می دهد که از منظر ساختاری از جامعیت و کارآمدی بیش تری برخوردار است؛ در عین حال، در سنت های یهودی و مسیحی، تحولات حقوقی و ابزارهای مدنی نقشی تعیین کننده در نزدیک سازی قواعد میراث به نیازهای اجتماعی معاصر ایفا می کند.

کلیدواژه ها:

ادیان ابراهیمی ، حقوق خانواده ، رد ، عول ، فقه حنفی ، فرایض ، کتوباه ، میراث