یادگیری مبتنی بر طبیعت (Nature-Based Learning): ترکیب آموزش زیست محیطی با سلامت روان برای دانش آموزان شهری

در جوامع شهری معاصر، دانش آموزان با چالش های متعددی در حوزه سلامت روان مواجه هستند که عمدتا ناشی از سبک زندگی مدرن، آلودگی های محیطی، فشارهای تحصیلی و کمبود ارتباط معنادار با طبیعت است. این عوامل می توانند به افزایش سطوح استرس، اضطراب و حتی افسردگی در میان این گروه سنی منجر شوند و بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و رشد کلی شخصیتی آن ها تاثیر منفی بگذارند. یادگیری مبتنی بر طبیعت به عنوان یک رویکرد آموزشی نوین، با ترکیب فعالیت های یادگیری در محیط های طبیعی و فضای سبز شهری، همزمان به آموزش مفاهیم زیست محیطی و تقویت سلامت روان می پردازد. پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی این رویکرد در بهبود سلامت روان و افزایش آگاهی زیست محیطی دانش آموزان دوره متوسطه اول ساکن در مناطق شهری انجام گرفت.روش شناسی پژوهش از نوع نیمه تجربی با طرح پیش آزمون-پس آزمون همراه با گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل دانش آموزان دوره متوسطه اول شهر تهران بود و نمونه پژوهش به حجم ۱۲۰ نفر (۶۰ نفر در گروه آزمایش و ۶۰ نفر در گروه کنترل) به روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای و تخصیص تصادفی انتخاب شد. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه سلامت عمومی گلدبرگ (GHQ-۲۸) در نسخه بومی سازی شده و پرسشنامه آگاهی و نگرش زیست محیطی بود. مداخله آموزشی شامل ۸ جلسه دوساعته در فضاهای سبز شهری (پارک های منتخب) بود که محتوای آن ترکیبی از فعالیت های تجربی مشاهده و تعامل با اکوسیستم، بحث های گروهی پیرامون مسائل زیست محیطی، و تمرین های ذهن آگاهی و آرام سازی در طبیعت را دربرمی گرفت.یافته های پژوهش نشان داد که گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل بهبود معناداری در نمرات سلامت روان و کاهش علائم اضطراب و افسردگی تجربه کرد. همچنین، سطح آگاهی و مسئولیت پذیری زیست محیطی در دانش آموزان گروه آزمایش به طور چشمگیری افزایش یافت. این نتایج حاکی از آن است که یادگیری مبتنی بر طبیعت نه تنها می تواند به کاهش استرس و افزایش تمرکز و انگیزش تحصیلی کمک کند، بلکه حس تعلق به محیط زیست و رفتارهای پایدار را نیز تقویت می نماید. محدودیت های پژوهش شامل محدودیت دسترسی به فضاهای سبز در برخی مناطق شهری پرتراکم و تاثیر متغیرهای خارجی مانند شرایط جوی بود. در نهایت، این مطالعه بر ضرورت ادغام رویکردهای یادگیری مبتنی بر طبیعت در برنامه های درسی مدارس شهری تاکید دارد و پیشنهاد می کند که سیاست گذاران آموزشی و شهری با همکاری یکدیگر، فضاهای سبز آموزشی را توسعه دهند تا سلامت روان دانش آموزان ارتقا یابد و آموزش پایدار و موثرتر تحقق پیدا کند. این یافته ها می توانند مبنایی برای تدوین سیاست های آموزشی مبتنی بر شواهد در نظام آموزش و پرورش ایران فراهم آورند.

کلیدواژه ها:

یادگیری مبتنی بر طبیعت ، آموزش زیست محیطی ، سلامت روان ، دانش آموزان شهری ، فضای سبز آموزشی ، ذهن آگاهی در طبیعت ، پایداری آموزشی