احیای هنر خاتم کاری با رویکرد طراحی برای تولید

هنر خاتم کاری ایران به عنوان یکی از پیچیده ترین و نظام مندترین جلوه های صنایع دستی، واجد ساختاری مبتنی بر هندسه دقیق، تکرار مدولار، هماهنگی اجزای ریزمقیاس و مهارت بالای انسانی است؛ ویژگی هایی که آن را از منظر مفهومی به بسیاری از اصول بنیادین طراحی صنعتی نزدیک می سازد. با این حال، ساختار سنتی تولید خاتم کاری که عمدتا بر مهارت فردی استادکار، فرایندهای دستی زمان بر و نبود نظام های استانداردسازی متکی است، در مواجهه با الزامات تولید و مصرف در دنیای معاصر با چالش های جدی روبه رو شده است. این چالش ها شامل ناپایداری کیفیت در تیراژهای مختلف، محدودیت در مقیاس تولید، دشواری کنترل کیفیت و ناتوانی در پاسخ گویی به نیازهای متنوع بازار است. در نتیجه، خاتم کاری به تدریج از چرخه مصرف روزمره فاصله گرفته و عمدتا به محصولاتی محدود، لوکس و غیرقابل توسعه تقلیل یافته است. هدف پژوهش: هدف اصلی این پژوهش، تبیین امکان احیای هنر خاتم کاری از طریق به کارگیری رویکرد «طراحی برای تولید» و بازطراحی نظام مند فرایند تولید آن است؛ به گونه ای که ضمن حفظ اصالت هنری و نقش انسان، قابلیت تکرارپذیری، کنترل کیفیت و توسعه پذیری تولید فراهم شود. این پژوهش بر این فرض استوار است که تقابل میان سنت و تولید معاصر، امری ذاتی و اجتناب ناپذیر نیست و می توان با مداخله آگاهانه طراحی صنعتی، رابطه ای هم افزا میان مهارت انسانی، ابزار تولید و الزامات بازار ایجاد کرد. روش تحقیق: روش تحقیق این پژوهش از نوع تحقیق و توسعه است و بر پایه یک فرایند چرخه ای و تکرارشونده طراحی شده است. در این چارچوب، داده های پژوهش از طریق مشاهده میدانی کارگاه های سنتی خاتم کاری، تحلیل فرایندهای موجود تولید، بررسی نیازها و انتظارات کاربران و تحلیل بازارهای داخلی و بین المللی گردآوری شده اند. داده های به دست آمده پس از تحلیل، به معیارهای طراحی برای بازنگری واحدهای ساخت، سامان دهی مراحل تولید و تعریف نقاط کنترل کیفیت تبدیل شده اند. یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که به کارگیری رویکرد طراحی برای تولید در خاتم کاری می تواند بدون تضعیف هویت هنری، به بهبود یکنواختی کیفیت، کاهش وابستگی به مهارت فردی در مراحل حساس، افزایش ایمنی نیروی انسانی و ارتقای قابلیت برنامه ریزی تولید منجر شود. نتیجه گیری: در نتیجه گیری می توان بیان کرد که رویکرد طراحی برای تولید، چارچوبی کارآمد برای احیای هنر خاتم کاری فراهم می آورد؛ چارچوبی که با ایجاد تعادل میان اصالت هنری، نیازهای انسانی و الزامات تولید معاصر، امکان حضور پایدار و موثر این هنر را در بازارهای داخلی و جهانی مهیا می سازد.

کلیدواژه ها:

خاتم کاری ایران ، طراحی برای تولید ، طراحی صنعتی ، احیای صنایع دستی ، استانداردسازی فرایند ، نقش انسان در تولید