درآمدی بر ماده تاریخ در ادب فارسی

فن ساختن ماده تاریخ؛ یعنی کاربرد رمزی حروف ابجد در حساب جمل، برای ثبت تاریخ نسبتا مطمئن یک رخداد، ظاهرا از سده های نخست هجری به صورت حروف مقطعه ابجدی پدید آمد. این شیوه ثبت وقایع به حساب جمل، اندک اندک به شعر فارسی راه پیدا کرد. این شگرد هنری- که نوعی ورزش فکری و ریاضت ادبی است- در دوره های گوناگون شعر فارسی با فراز و فرودی رواج یافت. این شگرد هنری به عنوان یک سنت ادبی برای هنرنمایی و اظهار فضل شاعران و نویسندگان، در بازی با الفاظ و واژه ها برای ماده تاریخگویی به ویژه در دوره صفوی طرفداران بیشتری را به خود جذب کرد. برخی از ماده تاریخ ها جنبه ایهامی دارند و با ظاهر و تاریخ واقعه ملموس تر می نمایند. با آگاهی از حروف ابجد و آشنایی با حساب جمل، می توان صدا و ندای پنهان برخی از سازندگان ماده تاریخ های ایهامی را دریافت. با جذب و تحلیل این صداها و نداهای پنهان، برخی از مبهمات و گره ها در ادب فارسی گشوده خواهد شد. نگارنده در این پژوهش با نگاهی کوتاه به انگیزه های ایجاد ماده تاریخ گویی، سیر اجمالی آن در تاریخ و ادب فارسی و مزایای این شگرد ادبی به این موضوع پرداخته است. هنر ماده تاریخ گویی به دلیل دشواری در ساختن و دریافتن و روی آوردن انسان به دیگر سرگرمی-ها در گذر زمان، تغییر سبک زندگی وی و ... تقریبا از حوزه توجه سازندگان ماده تاریخ؛ به ویژه در سده اخیر کنار گذاشته شد.

کلیدواژه ها:

ادب فارسی ، شعر فارسی ، حساب جمل ، شگرد (سنت) ادبی ، حروف ابجد و ماده تاریخ