بررسی و تحلیل محتوای علمی-آموزشی و ارتباط طولی و عرضی کتاب فارسی خوانداری پایه پنجم ابتدایی چاپ ۱۴۰۴

هدف این پژوهش، تحلیل میزان فعال بودن محتوای کتاب فارسی خوانداری پایه پنجم ابتدایی و بررسی انسجام مفهومی آن از منظر ارتباط طولی و عرضی با بهره گیری از روش تحلیل محتوای ویلیام رومی بود. این روش با محاسبه شاخص درگیری یادگیرنده، میزان مشارکت ذهنی دانش آموزان را در فرایند یادگیری مشخص می کند. در این مطالعه چهار مولفه شامل متن درس، شکل ها و تصاویر، فعالیت های پیشنهادی و پرسش های متن بررسی شد. همچنین ارتباط مفاهیم کتاب با عناصر برنامه درسی ملی مانند ارتباط با خدا، ارتباط با خود، ارتباط با دیگران و ارتباط با طبیعت و جامعه مورد توجه قرار گرفت.روش پژوهش از نوع تحلیل محتوا بود. داده ها با استفاده از شاخص درگیری یادگیرنده تحلیل شدند؛ مقادیر بین ۰.۴ تا ۱.۵ نشان دهنده محتوای فعال و درگیرکننده هستند.یافته ها نشان داد شاخص درگیری یادگیرنده در متن کتاب برابر با ۰.۲۹۲ است که خارج از محدوده مطلوب قرار دارد؛ بنابراین متن بیشتر اطلاع رسان بوده و فرصت کافی برای تفکر، تحلیل و پژوهشگری فراهم نمی کند. در مقابل، شاخص در شکل ها و تصاویر ۰.۵۹ به دست آمد که نشان دهنده نقش مثبت عناصر بصری در تقویت تفکر و درک مفاهیم است. شاخص درگیری یادگیرنده در فعالیت های پیشنهادی برابر با ۱.۲۵ بود که بیانگر مناسب بودن فعالیت هاست، هرچند انتظار تحلیل مستمر و عمیق از دانش آموزان در سطح بسیار بالا مشاهده نمی شود. همچنین شاخص در پرسش های متن برابر با ۱ به دست آمد که نشان می دهد پرسش ها زمینه پرورش تفکر، دقت، تحلیل گری و حل مسئله را فراهم می کنند.در مجموع، حدود ۷۵ درصد محتوای کتاب (شکل ها، فعالیت ها و پرسش ها) فعال و یادگیرنده محور ارزیابی شد و ۲۵ درصد محتوا (متن درس) نیازمند بازنگری است.نتایج تحلیل ارتباط طولی نشان داد مفاهیم کتاب به صورت تدریجی از شناخت خداوند و آفرینش، به دانایی و خردورزی، هویت ملی، الگوهای اخلاقی، مهارت های زندگی و ارزش علم و تلاش گسترش می یابد و با اهداف تربیتی دوره ابتدایی هم راستا است. همچنین ارتباط عرضی نشان می دهد موضوعات درسی به طور همزمان ابعاد تربیتی برنامه درسی ملی را پوشش می دهند؛ به گونه ای که مفاهیم توحیدی تقویت کننده ارتباط با خدا، مضامین اخلاقی و خودشناسی تقویت کننده ارتباط با خود، موضوعات همکاری و میهن دوستی تقویت کننده ارتباط با دیگران و جامعه، و درس های مرتبط با طبیعت و زندگی تقویت کننده ارتباط با محیط و جهان آفرینش هستند. بنابراین، کتاب فارسی پنجم از نظر انسجام مفهومی و پوشش ابعاد تربیتی برنامه درسی ملی ساختاری مناسب دارد؛ با این حال، برای تقویت یادگیری فعال و پرورش مهارت های تفکر سطح بالا، بازنگری در متن درس ها ضروری به نظر می رسد.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، فارسی خوانداری ، پایه پنجم ، ویلیام رومی ، ارتباط طولی و عرضی ، برنامه درسی ملی