مرور نظام مند دلبستگی به مکان در شهرهای جدید و قیاست تطبیقی ایران و جهان

شهرهای جدید به عنوان یکی از مهم ترین راهبردهای توسعه شهری در ایران و جهان، با چالش های متعددی در شکل گیری هویت مکانی، انسجام اجتماعی و پایداری سکونت مواجه اند. «دلبستگی به مکان» به عنوان پیوندی چندبعدی میان فرد و محیط، نقش بنیادینی در ارتقای کیفیت زندگی، تقویت سرمایه اجتماعی و پایداری شهری ایفا می کند. پژوهش حاضر با هدف مرور نظام مند مطالعات مرتبط با دلبستگی به مکان در شهرهای جدید، به شناسایی ابعاد، عوامل موثر و شکاف های پژوهشی این حوزه می پردازد. روش این پزوهش مبتنی بر مرور نظام مند و رویکرد کمی- کیفی است. روش جمع آوری داده در این پژوهش به صورت کتابخانه ای بوده است و داده ها از پایگاه های معتبر بین المللی و داخلی در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ گردآوری و پس از غربالگری ۶۸ مقاله برای تحلیل نهایی انتخاب شد. تحلیل شبکه ای روابط کلیدواژه ها با VOSviewer و فرایند کدگذاری با استفاده از نرم افزار MAXQDA و انجام گرفت. یافته ها نشان داد که عوامل موثر بر دلبستگی به مکان را می توان در چهارچوبی شامل عوامل کالبدی–محیطی شامل طراحی فضاهای عمومی، کیفیت محیطی و عناصر هویتی، عوامل اجتماعی–فرهنگی شامل انسجام اجتماعی، مشارکت و تعاملات فرهنگی، عوامل اقتصادی–خدماتی شامل کیفیت خدمات شهری و فرصت های شغلی و عوامل فردی–روان شناختی شامل طول مدت سکونت، پیوندهای خانوادگی و احساس امنیت دسته بندی نمود. مقایسه تطبیقی حاکی از آن است که شهرهای جدید ایران در مقایسه با نمونه های بین المللی، به طور معناداری در ابعاد کالبدی، اجتماعی و خدماتی ضعف داشته که این امر مانع شکل گیری دلبستگی عمیق می شود. همچنین، مهم ترین شکاف های پژوهشی شناسایی شده شامل کمبود مطالعات طولی، فقدان پژوهش های ترکیبی، ضعف در تحلیل های مقایسه ای بین فرهنگی و بهره گیری اندک از فناوری های نوین است. نتیجه پژوهش نشان می دهد که ارتقای دلبستگی به مکان در شهرهای جدید ایران نیازمند رویکردی یکپارچه است که بر تقویت طراحی انسان محور، توجه به روایت های هویتی، افزایش مشارکت شهروندان و توسعه خدمات و زیرساخت های اجتماعی تاکید می ورزد. این مرور نظام مند می تواند چارچوب نظری و عملی مناسبی برای طراحان، برنامه ریزان و سیاست گذاران شهری فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

دلبستگی به مکان ، شهرهای جدید ، مرور نظام مند ، هویت شهری ، حس مکان