تجلی آئین زروانی در داستان های زال و سیاووش

آیین زروانی یکی از کهن ترین نظام های اعتقادی ایران باستان است که بر محور مفهوم «زمان بی کران» (زروان) و باور به تقدیر، جبر و سرنوشت شکل گرفته است. این آیین، پیش از تثبیت آموزه های زرتشتی، نقش مهمی در تبیین هستی، آفرینش و سرنوشت انسان داشته و آثار آن در لایه های فکری، اسطوره ای و ادبی فرهنگ ایرانی باقی مانده است. شاهنامه فردوسی به عنوان مهم ترین متن حماسی ایران، بازتاب دهنده بسیاری از باورهای دینی و اسطوره ای ایران باستان است و در آن می توان نشانه هایی از اندیشه های زروانی را مشاهده کرد.این پژوهش با روش تحلیلی–توصیفی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، به بررسی چگونگی تجلی آیین زروانی در دو داستان برجسته شاهنامه، یعنی داستان زال و داستان سیاووش می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که مفاهیمی همچون تقدیرگرایی، جبر تاریخی، پیشگویی، نقش زمان، قضا و قدر و ناتوانی انسان در برابر سرنوشت، در ساختار روایی و سرگذشت این دو شخصیت حضوری پررنگ دارد. تولد شگفت انگیز زال، پیوند او با نیروهای فراانسانی و همچنین سرنوشت تراژیک و محتوم سیاووش، بیانگر غلبه اراده زمان و سرنوشت بر کنش انسانی است.نتایج تحقیق حاکی از آن است که فردوسی، هرچند شاعری مسلمان است، در آفرینش جهان بینی حماسی شاهنامه از میراث فکری ایران باستان، به ویژه اندیشه های زروانی، تاثیر پذیرفته و این تاثیر هم در حوزه زبان و بیان و هم در حوزه محتوا و مفهوم قابل مشاهده است.

کلیدواژه ها:

آیین زروانی ، شاهنامه فردوسی ، زال ، سیاووش ، تقدیرگرایی ، جبر سرنوشت