نقش درآمدهای نفتی در تغییرات شبکه شهری خاورمیانه با تاکید بر شبکه شهری ایران

درآمدهای نفتی به عنوان یک عامل برون زا و قدرتمند اقتصادی-سیاسی، نقش تعیین کننده ای در تحولات فضایی، اقتصادی و اجتماعی کشورهای منطقه خاورمیانه ایفا کرده است. این مقاله با رویکردی تحلیلی در چارچوب جغرافیای شهری و اقتصاد سیاسی فضا، به بررسی نقش این درآمدها در دگرگونی های شبکه شهری خاورمیانه با تمرکز بر ایران می پردازد. هدف اصلی، تحلیل چگونگی تاثیرگذاری رانت نفتی بر فرآیندهای شهری شدن، شکل گیری سلسله مراتب شهری، الگوی توزیع فضایی جمعیت و فعالیت ها، و نیز تولید نابرابری های منطقه ای است.یافته های این پژوهش نشان می دهد که تزریق گسترده و ناگهانی درآمدهای نفتی به اقتصادهای ملی، بدون واسطه گری نظام های مالیاتی توسعه یافته و پاسخگو، به تقویت دولت های رانتیر و تمرکز شدید قدرت و منابع در پایتخت ها و مراکز سیاسی منجر شده است. این تمرکز، محرک اصلی رشد شتابان و غالبا نامتوازن کلان شهرهایی مانند تهران، ریاض، دبی و کویت سیتی بوده است. در شبکه شهری ایران، درآمدهای نفتی از دهه ۱۳۴۰ به بعد، با جهت دهی به سرمایه گذاری های کلان در زیرساخت ها و پروژه های عظیم عمرانی، به طور مستقیم و غیرمستقند، بر نظام شهری تاثیر گذاشت. از یکسو، سیاست های صنعتی شدن مبتنی بر واردات و تمرکزگرا، جریان سرمایه و نیروی کار را به سمت قطب های مشخصی سوق داد و از سوی دیگر، توان برنامه ریزی و توزیع متوازن فضایی را در دستگاه بوروکراتیک دولتی تضعیف نمود.پیامد این روند، شکل گیری شبکه شهری نخبه گرا با سلطه مطلق تهران و چند کلان شهر عمده بوده است. پدیده هایی همچون رشد حاشیه نشینی، دوگانگی فضایی شدید بین مناطق برخوردار و محروم، گسترش سکونتگاه های غیررسمی در حومه کلان شهرها و تخلیه تدریجی سکونتگاه های کوچک و روستاها، از تبعات فضایی این الگوی توسعه رانتی محسوب می شوند. نابرابری نه تنها در مقیاس ملی، که در درون کلان شهرها نیز به واسطه تخصیص ترجیحی منابع به پروژه های نمایشی و خاص، بازتولید شده است.در جمع بندی می توان گفت که درآمدهای نفتی به مثابه یک «شوک فضایی» عمیق عمل کرده و با ایجاد وابستگی پایدار اقتصاد به رانت، شبکه شهری خاورمیانه و به ویژه ایران را در مسیری قرار داده که با معیارهای توسعه متوازن و پایدار فاصله دارد. خروج از این وضعیت مستلزم گذار تدریجی از اقتصاد رانتی، تقویت نهادهای برنامه ریزی فضایی غیرمتمرکز و پایدار، و بازتوزیع منابع بر مبنای عدالت منطقه ای است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا به داده های ثانویه و چارچوب نظری اقتصاد سیاسی، در پی تبیین این ارتباط پیچیده است.

کلیدواژه ها:

درآمدهای نفتی ، دولت رانتیر ، شبکه شهری ، نابرابری فضایی ، جغرافیای شهری ، اقتصاد سیاسی فضا ، خاورمیانه ، ایران ، تمرکزگرایی ، توسعه نامتوازن.