تحلیل نقش خانواده و مدرسه در پیشگیری از افت تحصیلی دانش آموزان

افت تحصیلی یکی از چالش های اساسی نظام آموزشی کشور است که سالانه تعداد قابل توجهی از دانش آموزان را تحت تاثیر قرار می دهد و پیامدهای منفی بلندمدتی بر زندگی فردی و اجتماعی آنان به جای می گذارد. این پدیده که به کاهش عملکرد تحصیلی دانش آموز نسبت به توانایی های بالقوه او اشاره دارد، ریشه در عوامل متعددی دارد که در تعامل پیچیده با یکدیگر، زمینه ساز شکست تحصیلی می شوند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش دو نهاد بنیادین خانواده و مدرسه در پیشگیری از افت تحصیلی دانش آموزان انجام شده است. خانواده به عنوان اولین و مهم ترین نهاد اجتماعی سازی، نقش تعیین کننده ای در شکل گیری نگرش ها، انگیزه ها و عادات تحصیلی فرزندان ایفا می کند. سبک فرزندپروری، میزان حمایت عاطفی، انتظارات والدین، وضعیت اقتصادی-اجتماعی خانواده، و کیفیت ارتباطات درون خانوادگی از جمله متغیرهای خانوادگی موثر بر عملکرد تحصیلی هستند. از سوی دیگر، مدرسه به عنوان محیط رسمی یادگیری، مسئولیت سنگین ارائه آموزش با کیفیت و ایجاد فضایی امن و انگیزشی برای یادگیری را بر عهده دارد. کیفیت تدریس معلمان، روش های ارزشیابی، فضای روانی-اجتماعی مدرسه، امکانات آموزشی، و نظام مدیریت مدرسه از عوامل مدرسه ای تاثیرگذار بر پیشرفت تحصیلی محسوب می شوند.یافته های این پژوهش نشان می دهد که بین سبک فرزندپروری مقتدرانه و پیشرفت تحصیلی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. خانواده هایی که ترکیبی از صمیمیت، حمایت عاطفی و انضباط منطقی را در تربیت فرزندان به کار می برند، فرزندانی با عملکرد تحصیلی بهتر و انگیزه پیشرفت بالاتر پرورش می دهند. همچنین، مشارکت فعال والدین در امور تحصیلی فرزندان، نظارت مناسب بر تکالیف درسی، و ایجاد محیط مطالعه مناسب در خانه، نقش قابل توجهی در پیشگیری از افت تحصیلی دارند. در مقابل، خانواده های با سبک های فرزندپروری سهل گیرانه یا استبدادی، فرزندانی با مشکلات تحصیلی بیشتر تربیت می کنند. وضعیت اقتصادی-اجتماعی خانواده نیز به طور غیرمستقیم از طریق دسترسی به منابع آموزشی، تغذیه مناسب، و امکان استفاده از خدمات آموزشی تکمیلی بر عملکرد تحصیلی تاثیر می گذارد.در حوزه مدرسه، نتایج پژوهش حاکی از آن است که کیفیت تدریس معلمان مهم ترین عامل مدرسه ای در پیشرفت تحصیلی است. معلمانی که از روش های تدریس فعال و دانش آموزمحور استفاده می کنند، بازخورد سازنده ارائه می دهند، و رابطه مثبت با دانش آموزان برقرار می کنند، موفق تر از دیگران در پیشگیری از افت تحصیلی هستند. فضای روانی-اجتماعی مدرسه که شامل احساس امنیت، تعلق، و پذیرش است، نقش مهمی در انگیزه تحصیلی دانش آموزان ایفا می کند. مدارسی که فرهنگ یادگیری مثبت، انتظارات بالا، و حمایت از همه دانش آموزان را ترویج می دهند، نرخ افت تحصیلی کمتری دارند. نظام ارزشیابی مستمر و تکوینی که بر رشد و پیشرفت فردی تاکید دارد، نسبت به ارزشیابی های صرفا تراکمی و رقابتی، در پیشگیری از افت تحصیلی موثرتر است.تعامل و همکاری بین خانواده و مدرسه نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. برقراری ارتباط منظم و دوسویه بین والدین و معلمان، مشارکت والدین در فعالیت های مدرسه، و هماهنگی در اهداف و روش های تربیتی، زمینه ساز موفقیت تحصیلی دانش آموزان است. پژوهش حاضر پیشنهاد می کند که برنامه های آموزش والدین، تقویت مهارت های حرفه ای معلمان، بهبود امکانات و فضای فیزیکی مدارس، ایجاد سیستم های شناسایی زودهنگام دانش آموزان در معرض خطر افت تحصیلی، و ارائه خدمات مشاوره و حمایتی به موقع، می تواند در کاهش افت تحصیلی موثر باشد. نتایج این پژوهش می تواند برای سیاست گذاران آموزشی، مدیران مدارس، معلمان، و والدین راهگشا باشد و به طراحی مداخلات پیشگیرانه مبتنی بر شواهد کمک کند.

کلیدواژه ها:

افت تحصیلی ، نقش خانواده ، نقش مدرسه ، پیشگیری ، عملکرد تحصیلی ، سبک فرزندپروری ، کیفیت تدریس ، مشارکت والدین