کارکردهای خانواده در نظام تربیتی نهج البلاغه و راهکارهای مقابله با آسیب های فرهنگی

در منظومه فکری اسلام، خانواده نه تنها نهادی طبیعی برای تولیدمثل، بلکه اولین و اصیل ترین نهاد تربیتی، پناهگاه امن اخلاقی و سنگ بنای تمدن اسلامی به شمار می رود. در این میان، نهج البلاغه به عنوان گنجینه ای بی بدیل از حکمت های علوی، با نگاهی ژرف و جامع نگر، نقش و کارکردهای خانواده را در یک نظام تربیتی یکپارچه و هدفمند ترسیم می نماید. این مقاله، با روش تحلیلی-توصیفی و با استناد به خطب، نامه ها و حکمت های منسوب به امام علی(ع) در نهج البلاغه، در پی کشف و تبیین کارکردهای چندلایه خانواده در این نظام تربیتی و همچنین ارائه راهکارهایی برای مقابله با آسیب های فرهنگی است که کیان این نهاد مقدس را در عصر حاضر تهدید می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که از منظر نهج البلاغه، خانواده دارای کارکردهایی فراتر از وظایف زیستی و اقتصادی است و در ساحت های هویت بخشی، اخلاق پروری، عاطفه آفرینی، معرفت زایی و جامعه پذیری دینی ایفای نقش می کند. خانواده، کارگاه انسان سازی و نخستین مدرسه فضیلت است که در آن، محبت، احترام، عدالت و مسئولیت پذیری به عنوان ارکان روابط تربیتی نهادینه می شود. امام علی(ع) با تاکید بر حقوق متقابل زن و شوهر و والدین و فرزندان، الگویی از حکمرانی عاطفی و اخلاقی در خانواده ارائه می دهد که در آن، رهبری (پدر) نه بر اساس زور و سلطه، بلکه بر پایه مهربانی، رعایت عدل، مشورت و تربیت خردورزانه استوار است. در مواجهه با آسیب های فرهنگی نوظهور مانند فردگرایی افراطی، سست شدن پیوندهای عاطفی، بحران معنویت، هجوم ارزش های سکولار از طریق رسانه ها و تضعیف نقش والدین، این پژوهش با الهام از مبانی نهج البلاغه، راهکارهایی را در دو سطح درون نهادی (خانواده) و برون نهادی (اجتماعی-فرهنگی) پیشنهاد می نماید. در سطح درون نهادی، بر احیای گفت وگوی اصیل خانوادگی، مشورت در امور، تمرین ساده زیستی، پرورش روحیه تعاون و تقسیم وظایف بر اساس عدل و انصاف، و توجه به تربیت دینی توام با معرفت و محبت تاکید می گردد. در سطح برون نهادی، لزوم بازتولید گفتمان خانواده موفق در رسانه ها، تقویت نهادهای مشاوره ای مبتنی بر ارزش های اسلامی، سیاست گذاری فرهنگی حمایت گر از خانواده و ایجاد شبکه های اجتماعی-فرهنگی جایگزین برای مقابله با اثرات شبکه های مجازی مخرب مورد توجه قرار گرفته است. نتیجه گیری نهایی حاکی از آن است که خانواده از منظر نهج البلاغه، دژ مستحکم ایمان و کارگاه ساختن انسان های متعهد و عاقل است و صیانت از آن در گرو بازگشت آگاهانه به این سرمشق تربیتی و اجرای عالمانه و عاقلانه دستورالعمل های آن در بستر پیچیدگی های دنیای مدرن است.

کلیدواژه ها:

نهج البلاغه ، کارکردهای تربیتی خانواده ، نظام تربیتی اسلامی ، آسیب های فرهنگی ، خانواده گرایی