کارکردهای اتابکی و اقطاع

این پژوهش به بررسی تطبیقی و تحلیلی کارکردهای نهادهای اتابکی و نظام اقطاع در ساختار سیاسی و اداری ایران در دوره اسلامی، با تمرکز ویژه بر عصر سلجوقی (قرن پنجم تا هفتم هجری)، می پردازد. مسئله اصلی این تحقیق، درک چگونگی ظهور، تکامل، و تاثیر این دو پدیده نهادی بر توزیع قدرت، تامین مالی دولت، و اداره قلمرو در مواجهه با چالش های مشروعیت بخشی و تمرکزگرایی سلاطین سلجوقی است. در طول دوره سلجوقی، ساختار دیوان سالاری متمرکز نیازمند ابزارهای مدیریتی جدیدی بود که بتواند وفاداری نظامیان را تضمین کرده و در عین حال، منابع مالی لازم برای اداره ارتش بزرگ و دربار پرهزینه را فراهم آورد. اتابکی به عنوان یک نهاد تربیتی-نظارتی و متعاقبا سیاسی، و اقطاع به عنوان یک مکانیزم تخصیص منابع، هر دو پاسخ هایی به این نیازها محسوب می شدند. اهمیت این پژوهش در روشن ساختن نقش دوسویه این نهادها است؛ نخست، به عنوان ابزاری برای تقویت اقتدار مرکزی در مراحل اولیه (به ویژه اتابکی به عنوان نگهبان خاندان سلطنتی)، و دوم، به عنوان عاملی برای گسست و محلی سازی قدرت در ادوار بعدی. روش تحقیق مورد استفاده در این مقاله، توصیفی–تحلیلی است که مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای عمیق و بهره گیری از منابع دست اول و دوم تاریخی معتبر در حوزه تاریخ سیاسی و اداری ایران عصر سلجوقی است. نتایج کلی پژوهش نشان می دهد که اتابکی ها، با تکیه بر اعتماد سلاطین اولیه، توانستند با ترفیع نظامی و اداری، به پایگاه های قدرت منطقه ای تبدیل شوند و عملا تبدیل به حامیان نظامی ساختار شدند، در حالی که نظام اقطاع با فراهم سازی بستر مالی برای نظامیان، در ابتدا به تثبیت دولت یاری رساند، اما ماهیت متمرکز و غیرقابل انتقال آن (به ویژه در مقایسه با بیزانس)، در بلندمدت با اعطای قدرت مدیریتی بر اراضی، موجب تمرکز قدرت اداری و نظامی در دست ملوک الطوایف شد و از تداوم تمرکز اقتدار دیوانی در مرکز جلوگیری کرد. این دو نهاد، اگرچه به ظاهر متفاوت بودند، اما هر دو در چرخه های قدرت سلجوقی نقش حیاتی ایفا کردند.

کلیدواژه ها:

اتابکی ، اقطاع ، سلجوقیان ، ساختار اداری ، تمرکز قدرت ، تاریخ ایران اسلامی