دیوان سالاری در عصر سلجوقیان

در دوره غزنوی و بعد از آن بویژه سلاجقه نهضتی برای تسلط اصول و نظم اداری بر اداره کشور بوجود آمد و اوج گرفت. در دوره سلجوقی نهادهای حکومتی و مذهبی بسیار به هم نزدیک شده بودند اما مرزبندی میان وظایف آنها بسیار دقیقتر از گذشته بود. در این میان خواجه نصیرالدین طوسی و خواجه نظام الملک سهمی بسزا در نظریه پردازی برای مفهوم دیوان سالاری بر عهده داشتند. بعد از سلاجقه و خوارزمشاهیان هرگونه فعالیت سیاسی در عرصه حکومت تعطیل گردید.در دوره سلجوقی سلطان امور کشوری امپراتوری را به کارمندان دیوانی احاله می کرد. نهادهای کشوری سلجوقی مبتنی بر تشکیلات سامانیان بود که خاندان جیهانی آن را مدون کرده بود. در عصر سلجوقی در کنار نهاد درگاه یا سلطنت بخش دیوان سالاری قرار داشت که وزیر اعظم و وزرای تحت نظر او و سایر اجزا دیوان سالاری تشکیل می شد. وظایف متصدی منصب وزارت اعظم در سراسر دوره سلجوقی بنا به اقتدار و نفوذ شخصی که متصدی این مقام می گردید کم یا زیاد می شد. دیوان وزیر در ایامی که وزیر مقتدری چون خواجه نظام الملک در راس آن قرار داشت کانون مهم قدرت بود.خواجه نظام الملک طوسی به عنوان دیوان سالاری که الگوی متعالی دیوان سالاری دوره سلجوقی تجلی یافته و آرمان های لایه دبیران ایران اسلامی را رهبری می کرد سیاست و رویه ای را در هدایت دیوان سالاری و امور اجرایی کشور در پیش گرفت که به عنوان الگوی عمل وزرای پس از وی درآمد. وی اعضای دیوان را از کسانی انتخاب می کرد که تشابه فرهنگی، مذهبی و اجتماعی برخوردار باشند. حلقه اصلی در دیوان سالاری از خویشان و بستگان وزیر تشکیل می شد. سیاستهای فرهنگی به ویژه در حوزه تاسیس نهادهای آموزشی، سیاست دیوان سالاری وی را تقویت می کرد. مهمترین ویژگی نظام الملک که مقام او را از بین جریان دیوان سالاری دوره اسلامی برجسته تر می نماید به تالیفاتی در حوزه اندرزنامه نویسی مربوط می شود. خواجه در این اثر امور واقعی و بنیادی حکومت و ترویج سلطنت را در دستور کار خود قرار داده است. از این روست که آموزه های سیاسی و رویه کشور داری خواجه تا دوران جدید تاریخ ایران مورد اعتناد و پیروی دیوان سالاری این سرزمین قرار گرفت.

کلیدواژه ها:

دیوان سالاری سلجوقی ، نظام اداری سلجوقیان ، خواجه نظام الملک ، دیوان های سلطنتی ، سیاست نامه ، حکومت داری ایرانی-اسلامی ، ساختار دولت سلجوقی.