بهینه سازی موقعیت یابی بازارچه های محلی در اراک با استفاده از GIS و تحلیل دسترسی شهروندان

توزیع ناعادلانه و ناکارآمد بازارچه های محلی در شهرهای ایران، دسترسی شهروندان به محصولات تازه را محدود کرده و به تشدید نابرابری های فضایی کمک می کند. این پژوهش با هدف بهینه سازی موقعیت یابی بازارچه های محلی در شهر اراک با استفاده از تحلیل های مکانی GIS و ارزیابی دسترسی شهروندان انجام شده است. روش تحقیق ترکیبی شامل تحلیل داده های کلان شهری (جمعیت، کاربری اراضی، شبکه معابر)، مصاحبه با ۲۴ خبره برنامه ریزی شهری و محیط زیست، نظرسنجی از ۳۲۰ شهروند در ۱۶ محله با سطوح مختلف دسترسی، و مدل سازی مکانی با نرم افزار ArcGIS Pro و Network Analyst بوده است. یافته ها نشان می دهد که توزیع فعلی ۴۲ بازارچه محلی اراک با سه نابرابری اساسی مواجه است: (۱) ۳۸% شهروندان در فاصله بیش از ۸۰۰ متر از نزدیک ترین بازارچه زندگی می کنند، (۲) محله های محروم جنوبی شهر تنها ۲۲% از ظرفیت بازارچه ها را در اختیار دارند در حالی که ۴۱% جمعیت شهر را شامل می شوند، و (۳) ۶۵% بازارچه ها در شعاع ۵۰۰ متری از هم قرار گرفته اند که منجر به رقابت ناسالم و هدررفت منابع شده است. بر اساس تحلیل ها، مدل «بهینه سازی چندهدفه مکانی» (MOLP) طراحی شد که چهار معیار را همزمان بهینه می کند: (۱) حداکثر دسترسی پیاده (۸۰۰ متر)، (۲) توزیع عادلانه بر اساس تراکم جمعیت، (۳) حداقل همپوشانی سرویس دهی، و (۴) هماهنگی با کاربری های مسکونی. نتایج مدل سازی نشان داد که با ایجاد ۸ بازارچه جدید در محله های هدف و بازسازی ۵ بازارچه موجود، می توان سطح دسترسی پیاده را از ۶۲% به ۹۴% افزایش داد و شاخص جینی توزیع را از ۰.۳۸ به ۰.۱۹ کاهش داد. همچنین، تحلیل حساسیت نشان داد که مدل پیشنهادی در برابر تغییرات جمعیتی تا ۱۵% مقاوم است. این پژوهش با ارائه «نقشه راه بهینه سازی» برای شهرداری اراک، راهکاری عملیاتی برای تبدیل سیستم بازارچه های محلی به زیرساختی عادلانه و کارآمد ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

بهینه سازی مکانی ، بازارچه های محلی ، تحلیل دسترسی ، سیستم اطلاعات جغرافیایی ، عدالت فضایی ، شهر اراک