بررسی نقش یادگیری خودراهبر در تقویت مسئولیت پذیری فردی و مشارکت فعال دانش آموزان در فرآیند یاددهی–یادگیری

آموزش و پرورش معاصر با چالش بنیادین گذار از رویکردهای معلم محور به رویکردهایی مواجه است که در آنها دانش آموزان نه مصرف کنندگان منفعل اطلاعات، که سازندگان فعال دانش و مسئولان فرآیند یادگیری خویش هستند. با وجود اجماع نظری گسترده درباره اهمیت پرورش یادگیرندگان خودراهبر و مسئولیت پذیر، شکاف عمیقی میان این آرمان ها و واقعیت کلاس های درس وجود دارد. مرور ادبیات پژوهشی نشان می دهد که اگرچه مطالعات متعددی به بررسی یادگیری خودراهبر یا مسئولیت پذیری تحصیلی پرداخته اند، اما مدل نظری منسجمی که چگونگی تاثیر یادگیری خودراهبر بر مسئولیت پذیری فردی و مشارکت فعال دانش آموزان را تبیین کند، وجود ندارد. مقاله حاضر با هدف پر کردن این شکاف، به ارائه چارچوب مفهومی تلفیقی برای تحلیل نقش یادگیری خودراهبر در تقویت مسئولیت پذیری فردی و مشارکت فعال دانش آموزان می پردازد. این پژوهش با روش مرور نظام مند و تحلیل مفهومی، ادبیات موجود در حوزه های روان شناسی تربیتی، نظریه های یادگیری خودتنظیم، فلسفه تربیتی و مطالعات مشارکت تحصیلی را ترکیب کرده و چارچوب «سه وجهی خودراهبری-مسئولیت پذیری-مشارکت» را تدوین می کند. این چارچوب، یادگیری خودراهبر را در سه بعد اصلی صورتبندی می نماید: ۱) خودمدیریتی (برنامه ریزی، سازماندهی و نظارت)، ۲) خودانگیختگی (انگیزش درونی، جهت گیری هدفی و خودکارآمدی)، و ۳) خودارزیابی (بازاندیشی، قضاوت و تنظیم). مدل مذکور تبیین می کند که این ابعاد از طریق سازوکارهای علی مالکیت یادگیری، عاملیت شخصی و شایستگی ادراک شده به تقویت مسئولیت پذیری فردی (تعهد، پاسخگویی و پیگیری) و مشارکت فعال (شناختی، عاطفی و رفتاری) می انجامند. مقاله با ارائه این چارچوب تلفیقی، افق تازه ای را برای طراحی مداخلات تربیتی، بازاندیشی در نقش معلم و برنامه های درسی و پژوهش های آتی در حوزه یادگیری خودراهبر و مسئولیت پذیری تحصیلی می گشاید.