جایگاه ادبیات شفاهی در فرهنگ های جهان

ادبیات شفاهی به عنوان یکی از کهن ترین و بنیادی ترین اشکال بیان فرهنگی بشر، نقشی محوری در شکل گیری، انتقال و تداوم هویت های فردی و جمعی در فرهنگ های جهان ایفا کرده است. پیش از رواج خط و نوشتار، جوامع انسانی از طریق روایت های شفاهی همچون اسطوره ها، افسانه ها، حماسه ها، متل ها، لالایی ها، ضرب المثل ها، ترانه های آیینی و روایت های قومی، دانش، باورها، ارزش ها و تجربه های تاریخی خود را از نسلی به نسل دیگر منتقل می کردند. این نوع ادبیات نه تنها ابزار سرگرمی و تخیل، بلکه رسانه ای موثر برای آموزش اخلاقی، اجتماعی، دینی و حتی سیاسی بوده است.در فرهنگ های مختلف جهان، ادبیات شفاهی کارکردهایی چندلایه دارد. در جوامع آفریقایی، روایتگران سنتی (گریوت ها) حافظان تاریخ و حافظه جمعی به شمار می آیند؛ در فرهنگ های بومی آمریکا، داستان های شفاهی پیوندی عمیق با طبیعت، آیین ها و جهان بینی قدسی دارند؛ در سنت های شرقی و آسیایی، افسانه ها و حکایات شفاهی اغلب حامل آموزه های اخلاقی و فلسفی اند؛ و در فرهنگ ایرانی، ادبیات شفاهی در قالب قصه ها، نقالی ها، شاهنامه خوانی، متل ها و ترانه های محلی، نقشی اساسی در حفظ زبان، هویت ملی و پیوندهای اجتماعی ایفا کرده است.ادبیات شفاهی همچنین بستری پویا و زنده است که با تغییر شرایط اجتماعی، تاریخی و فرهنگی دچار تحول می شود. برخلاف ادبیات مکتوب که غالبا ثابت و مدون است، روایت های شفاهی انعطاف پذیرند و می توانند متناسب با زمان، مکان و مخاطب دگرگون شوند. همین ویژگی سبب شده است که ادبیات شفاهی همواره بازتاب دهنده نیازها، دغدغه ها و تحولات جوامع انسانی باشد. از سوی دیگر، بسیاری از آثار بزرگ ادبی جهان ریشه در سنت های شفاهی دارند و بعدها به صورت مکتوب درآمده اند؛ از حماسه های کهن مانند «ایلیاد» و «اودیسه» گرفته تا بخش هایی از ادبیات حماسی و فولکلوریک ملل مختلف.در جهان معاصر، با وجود گسترش رسانه های نوین و فناوری های دیجیتال، ادبیات شفاهی نه تنها اهمیت خود را از دست نداده، بلکه در قالب های جدیدی چون اجراهای نمایشی، پادکست ها، روایت های صوتی و بازآفرینی های هنری، حضوری تازه یافته است. پژوهش در حوزه ادبیات شفاهی می تواند به درک عمیق تر از فرهنگ های جهانی، تنوع فرهنگی، شیوه های تفکر جمعی و پیوند میان گذشته و حال کمک کند. از این رو، ادبیات شفاهی همچنان یکی از ارکان اساسی مطالعات فرهنگی، انسان شناسی، ادبیات تطبیقی و مطالعات هویتی در جهان به شمار می رود.

کلیدواژه ها:

ادبیات شفاهی ، فرهنگ های جهان ، فولکلور ، هویت فرهنگی ، روایت شفاهی ، اسطوره ، سنت های قومی ، حافظه جمعی ، فرهنگ عامه