مروری بر مفاهیم مدیریت سود

در این پژوهش به تاریخچه مدیریت سود پرداخته می شود و همچنین ارائه تعریفی دقیق از مدیریت سود بیان شده است و در ادامه انواع مدیریت سود اعم از تعهدی و واقعی بررسی گردید؛ همچنین انواع مدیریت سود از لحاظ خوب یا بد بودن مورد بررسی قرار گرفت و در ادامه انگیزه های مدیریت سود در دو بخش انگیزه های مبتنی بر بازار و انگیزه های مبتنی بر رفتار مدیر ارائه شد که یکی از مهم ترین انگیزه ها برای مدیریت سود مبتنی بر پاداش مدیران می باشد که با قصد دستکاری در سود به دنبال حداکثر کردن پاداش خود هستند. ورشکستگی شرکت هایی مثل ورلدکام، اترنت، آدلفیا و بارمارات باعث افزایش اهمیت موضوع مدیریت سود بین محققین مختلف شد. این موضوع تصویب قانون ساربنز-آکسلی در کشور آمریکا را به دنبال داشت و باعث تبدیل شدن مدیریت سود به کانون توجه استراتژی های تجاری و تحقیقات دانشگاهی گردید (جوبر و فخراخ، ۲۰۱۲). مدیریت سود زمانی رخ می دهد که مدیران شرکت ها معاملات رخ داده در واحد تجاری را برای گزارشگری در صورت های مالی تغییر می دهند این موضوع باعث گمراهی برخی از ذینفعان شرکت در ارزیابی عملکرد اقتصادی شرکت می شود. در نتیجه یکی از تبعات آن این است که باعث تغییر در نتایج قراردادهای منعقده با شرکت می شود چون در اجرای این قراردادها بر اطلاعات حاصل از سیستم گزارشگری مالی اتکا می شود. مدیریت سود عبارت است از استفاده اختیاری و با انگیزه های خاص مدیران واحدهای تجاری از اصول و استانداردهای حسابداری که اثر قابل ملاحظه ای بر سود شرکت دارد. امروزه مدیریت سود یکی از موضوعات بحث برانگیز و جذاب در پژوهش های حسابداری به شمار می رود. به عنوان مثال تئو و همکاران (۱۹۹۸) نشان دادند که مدیریت سود ابزاری برای افزایش سود یا بهبود سود گزارش شده در جهت کاهش هزینه سرمایه شرکت، افزایش پاداش مدیران، اطمینان از امنیت شغلی مدیران واحد تجاری، اطمینان از اجرای مفاد قراردادهای منعقده با واحد تجاری و حمایت از شرکت در مقابل هزینه های سیاسی می باشد. به دلیل اینکه سرمایه گذاران به عنوان یکی از فاکتورهای مهم تصمیم گیری به رقم سود توجه خاصی دارند این پژوهش ها از جنبه رفتاری اهمیت خاص خود را دارد. پژوهش ها نشان داده است که نوسان کم و پایدار سود حکایت از کیفیت آن دارد. به این ترتیب سرمایه گذاران با اطمینان خاطر بیشتر در سهام شرکت هایی سرمایه گذاری می کنند که روند سود آن ها باثبات تر است. به عنوان مثال هموار نمودن سود برای کسب اطمینان بیشتر سرمایه گذاران از پایداری سود نمونه ای از دستکاری داده ها محسوب می شود. این قبیل اقدامات ممکن است داده های موجود در صورت های مالی را به میزان قابل ملاحظه ای تحت تاثیر قرار دهد. راه های مختلفی وجود دارد که طی آن می توان از ثبت های دفتری در جهت مدیریت سود استفاده کرد. در بیشتر زمان ها از ثبت های نامشروع در دفترهای حسابداری به منظور سرپوش گذاشتن بر سوءاستفاده های مالی استفاده می شود، در سایر مواقع از ثبت ها به عنوان ابزاری برای مدیریت سود استفاده می شود. مدیریت شرکت در اعمال مدیریت سود اعلام می کند که این اعمال در جهت حفظ منافع شرکت در مقابل صاحبان سود می باشد. در برخی موارد نیز حفظ بیشتر منافع شرکت در مقابل صاحبان سود منجر به افزایش پاداش خود مدیریت می شود. پژوهش های اندکی در زمینه مدیریت سود در ایران انجام گرفته است. در بیشتر پژوهش های انجام شده بدون توجه به ارتباط اعداد حسابداری با مدیریت سود به جنبه های دیگر آن تاکید شده است. در ایران تنها سه پژوهش در زمینه هموارسازی سود انجام شده است. دو پژوهش در زمینه مدیریتی می باشد که در یکی (حاجی وند، ۱۳۸۰) هموارسازی سود تنها در شرکت های سیمان سازی و تنها برای بازده سه سال ۱۳۷۲-۱۳۷۴ مورد بررسی قرار گرفته است و در دومی (معتصمی، ۱۳۸۲) نیز اثرات هموارسازی سود بر بازار سهام در ۳۹ شرکت و برای سال های ۱۳۷۰-۱۳۷۲ مورد ارزیابی قرار گرفته است. یافته های این پژوهش ها نشان می دهد که شرکت ها به هموارسازی سود پرداخته اند. اعتبار این دو پژوهش بسیار پایین می باشد چرا که تنها در تعداد اندکی از شرکت ها و آن هم برای زمان کوتاه بازدهی صورت گرفته است. به علاوه اینکه دو پژوهش یاد شده تنها از شاخص های مدیریتی استفاده کرده اند. تنها پژوهش حسابداری انجام شده در این راستا، پژوهشی در خصوص بررسی هموارسازی سود از طریق زمان بندی فروش دارایی ها (کوچکی، ۱۳۸۱) می باشد، که در شرکت های بورسی به عمل آمده است. این پژوهش نیز به غیر از استفاده از معیار سود حاصل از فروش دارایی ها به عنوان ابزار هموارسازی اندازه جامعی از معیارهای مورد استفاده در مدیریت سود را در اختیار محقق قرار نداده است. از این رو در پژوهش حاضر اکثر شاخص های درگیر در مدیریت سود در کلیه صنایع سازمان بورس اوراق بهادار برای بازده های ۱۵ ساله مورد مطالعه قرار گرفته است.

کلیدواژه ها:

مدیریت سود ، هموارسازی سود ، انگیزه های مدیریت سود ، مدیریت سود تعهدی و واقعی ، بازار سرمایه