بررسی تطبیقی اختیار ملائکه از نظر ملاصدرا و علامه طباطبایی

مسئله اختیار موجودات عالم از مباحث بنیادین در نظام هستی شناسی اسلامی است که از دیرباز محل توجه فلاسفه و مفسران مسلمان بوده است. در این میان جایگاه ملائکه به عنوان موجوداتی مجرد معصوم و مامور در نظام تکوین و تشریع، پرسش هایی را درباره حدود اراده و اختیار آنان پدید می آورد. با آن که ملائکه از حیث اطاعت و عبودیت، در مرتبه ای متعالی از بندگی قرار دارند، اما طرح پرسش از سوی ایشان در آیه ۳۰ سوره بقره پیرامون خلافت انسان موجب شکل گیری این پرسش اساسی شده است که آیا فرشتگان دارای نوعی اختیار مستقل اند یا این پرسش، صرفا انعکاسی از علم تابع اراده الهی است؟ پژوهش حاضر با روش تطبیقی و تحلیلی به بررسی دیدگاه های دو اندیشمند برجسته جهان اسلام - ملاصدرا و علامه طباطبایی - درباره اختیار ملائکه می پردازد. این دو متفکر با تکیه بر مبانی فلسفی و تفسیری هر یک تحلیلی خاص از ماهیت اراده و اختیار ملائکه ارائه داده اند. در این مقاله ابتدا ماهیت و اوصاف ملائکه در منابع قرآنی و فلسفی تبیین شده، سپس مفهوم اختیار در ملائکه و ارتباط آن با اوصافی همچون عصمت بررسی می شود و نهایتا تحلیل تطبیقی دو دیدگاه فوق انجام می گیرد. تحلیل دیدگاه های ملاصدرا و علامه طباطبایی، نه تنها به تعمیق فهم مسئله اختیار در هستی شناسی اسلامی می انجامد، بلکه افق های جدیدی را برای درک بهتر نسبت علم، اراده و اطاعت در نظام خلقت می گشاید.

کلیدواژه ها:

ملائکه ، اختیار ، ملاصدرا ، علامه طباطبایی ، فلسفه اسلامی ، تفسیر