تحلیل روانشناختی پدیده فومو دینی در فضای مجازی با رویکرد روانشناسی اسلامی

فومو دینی (Religious Fear of Missing Out)، گونه ای از اضطراب معنوی معاصر است که در بستر زیست جهان دیجیتال و در مواجهه با محتوای مذهبی آنلاین پدیدار می شود. این پدیده بازتابی از نگرانی عمیق نسبت به محروم ماندن از سطوح متعالی تجربه های عبادی عرفانی و هویتی در زمینه ی دینداری است و با احساس ناکافی بودن، مقایسه های مستمر با الگوهای آرمانی دینداری و گسست از معنویت اصیل همراه است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی میان رشته ای و تلفیق دستگاه مفهومی روانشناسی اسلامی و مطالعات رسانه، به تحلیل ابعاد روانشناختی، جامعه شناختی و معنوی فومو دینی می پردازد. یافته های تحقیق نشان می دهد که بازنمایی گزینشی و ایده آل ساز دینداری در فضای مجازی، به تقویت اضطراب وجودی، تضعیف پیوند اصیل با خداوند و رواج دینداری نمایشی میانجامد. این وضعیت نوعی شکاف میان دینداری تجربی و دینداری نمایشی ایجاد می کند که زمینه ساز تزلزل هویتی و گسست معنوی است. در چارچوب روانشناسی اسلامی مفاهیمی چون توکل (اعتماد مطلق به مشیت الهی)، صبر وجودی (پایداری هدفمند در مسیر تکامل روحی) و خودآگاهی معنوی (ادراک حضوری از ربوبیت در ساحت نفس) به مثابه سازه هایی محافظتی در برابر ابتلای روان به فومو دینی تحلیل و تبیین شده اند. فقدان یا تضعیف این مولفه ها می تواند منجر به ناپایداری روانشناختی، افول ایمان فعال و تجربه ی خلا معنوی در زیست دینی فرد گردد. در نهایت بر مبنای آموزه های قرآنی و سنت نبوی مجموعه ای از راهبردهای مداخله گرانه پیشنهاد شده است که شامل تمرین مراقبه ی اسلامی، تدبر، ذکر، محاسبه ی نفس، تقویت ایمان عمیق و غیرتصنعی، تنظیم هیجانات مذهبی و مدیریت آگاهانه مصرف محتوای دینی دیجیتال است. این راهکارها با تلفیق مبانی روانشناسی اسلامی و داده های تجربی روانشناسی معاصر ضمن حفظ اصالت معرفتی، دین به عنوان مداخلاتی کارآمد در ارتقاء بهداشت روان معنوی و بازسازی تربیت دینی در عصر رسانه های اجتماعی معرفی شده اند. پژوهش حاضر با واکاوی چالش های روانشناختی معنوی دوران دیجیتال از منظر اسلامی گامی در جهت تولید دانش بومی در قلمرو روانشناسی دین محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

فومو دینی ، اضطراب ، معنوی ، روانشناسی اسلامی ، دینداری نمایشی ، توکل و صبر وجودی ، خودآگاهی معنوی ، رسانه و بازنمایی دینداری