تحلیل محتوای کیفی سیر تحول مفهوم «وطن» در اشعار منتخب شاعران فارسی زنگ از عصر مشروطه تا دوران دفاع مقدس

هدف این پژوهش، تحلیل محتوای کیفی سیر تحول مفهوم «وطن» در اشعار منتخب شاعران فارسی زبان از دوره مشروطه تا پایان دفاع مقدس بود. این مطالعه از نظر هدف، بنیادی و از نظر روش، کیفی با رویکرد تحلیل محتوای کیفی از نوع جهت دار انجام شد. جامعه آماری پژوهش، کلیه اشعار شاعران برجسته فارسی زبان در بازه زمانی مورد نظر بود که با روش نمونه گیری هدفمند و معیار شهرت و تاثیرگذاری شاعر و نیز در دسترس بودن اشعار مرتبط با موضوع وطن، نمونه ای متشکل از اشعار ۱۵ شاعر (از جمله میرزاده عشقی، ملک الشعرای بهار، فرخی یزدی، نیما یوشیج، اخوان ثالث، فروغ فرخزاد، سیاوش کسرایی، سهراب سپهری، قیصر امین پور، سیدحسن حسینی و...) انتخاب گردید. واحد تحلیل، مصراع یا بیت حاوی کلیدواژه ها و مفاهیم مرتبط با وطن بود. داده ها با استفاده از تکنیک تحلیل محتوای کیفی و کدگذاری در سه مرحله باز، محوری و انتخابی، مورد بررسی قرار گرفتند. یافته ها نشان داد که مفهوم وطن در شعر معاصر ایران، پنج مرحله یا مضمون کلیدی را پشت سر گذاشته است: ۱) وطن به مثابه سرزمین بیمار و نیازمند درمان (مشروطه)، ۲) وطن به عنوان ابژه ستایش و میهن پرستی عاطفی (دوره پهلوی اول)، ۳) وطن به منزله سوژه رنجکشیده و اعتراض پذیر (دوره پهلوی دوم و پیش از انقلاب)، ۴) وطن در قامت آرمانی مقدس و عاشقانه انقلابی (آستانه و اوان انقلاب اسلامی)، و ۵) وطن تجسم یافته در خاک و خون دفاع (دوره دفاع مقدس). این سیر تحول، نشان دهنده گذار از نگاهی آسیب شناسانه و اصلاح طلبانه به نگاهی حماسی-عرفانی و همراه با نوعی تقدس اندودگی نسبت به خاک وطن در بزنگاه های دفاعی است.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، مفهوم وطن ، شعر معاصر فارسی ، دوره مشروطه ، دفاع مقدس ، سیر تحول ، میهن پرستی