حیل عددی و هندسی در شکل گیری معماری تیموری با تاکید بر مطالعه گنبدخانه ها

امروزه جایگاه ریاضیات در معماری روشن است و به کارگیری اندازه های معین در آن، با مفاهیمی چون «پیمون» و «تناسبات» پی گرفته می شود. در متون ایرانی، عناوینی چون «حیل عددی» و «حیل هندسی» برای کاربرد عدد و اندازه در صناعت به کار رفته است. مفهوم حیل هندسی در قالب هندسه عملی و نظری در پژوهش ها تا حدی بررسی شده، اما حیل عددی، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. به نظر می رسد یکی از وجوه کلیدی تحلیل معماری ایران در دوره اسلامی، بررسی و شناخت روابط عددی و نظام های اندازه گیری باشد. هدف پژوهش حاضر، بررسی الگوهای عددی به کاررفته در معماری دوره تیموری با در نظر گرفتن نظام های اندازه گیری در آن عصر است. در این راستا، با تاکید بر نسخ خطی در تحلیل بناها، بقعه خواجه احمد یسوی، با توجه به اهمیت آن در متون، به عنوان مبنای مطالعه پلان گنبدخانه های مساجد منتخب این دوره در نظر گرفته شده است. با توجه به قلت منابع و اطلاعات تاریخی، این پژوهش بر آنچه در نسخه های مکتوب تاریخی آمده تکیه دارد و پلان گنبدخانه ها مبنای مطالعه است؛ نتایج نیز تا حدی قابل تعمیم به کلیات معماری دوره تیموری است. با نظر به امکان تفاوت الگوها در بناهای حکومتی و بناهای ساخته شده توسط مردم عادی، و نیز با عنایت به شواهدی که از ثبات مقیاس های اندازه گیری سلطنتی و شاهی حکایت دارد، نمونه های مورد مطالعه در این تحقیق، بناهایی هستند که همگی به دست افراد شاخص حکومت ساخته شده اند. روش تحقیق، توصیفی–تحلیلی است و با مقایسه و تطبیق نمونه های موردی به نتایج خود دست می یابد. یافته های پژوهش، توالی منظم ساختاری ای را نشان می دهد که بر کوچک ترین عدد پایه، یعنی ۳ گز، و در مقیاس بزرگ تر، برای گنبدخانه های اصلی هر بنا، بر عدد ۶ گز استوار است.

کلیدواژه ها:

نسبت عدد و اندازه در معماری ، معماری دوره تیموری ، حیل عددی در معماری ، گنبدخانه های تیموری