واکاوی هویت دیداری و کارکرد ارتباطی سقاخانه ها در فضای شهری معاصر تهران

سقاخانه ها به عنوان یکی از عناصر شاخص فرهنگی-مذهبی در فضاهای شهری ایران، علاوه بر کارکرد اولیه تامین آب، عرصه ای برای تجلی هنرهای سنتی، باورهای آیینی و تعاملات اجتماعی محسوب می شوند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی هویت دیداری و کارکرد ارتباطی سقاخانه های تاریخی تهران و با رویکردی کیفی انجام شده است. مسئله پژوهش بر این اساس شکل گرفت که مولفه های کالبدی و نشانه ای تعیین کننده در شکل گیری هویت دیداری و کارکرد ارتباطی سقاخانه ها تاکنون کمتر بررسی شده اند. از این رو، به طرح این پرسش پرداخت که: چه مولفه هایی در سقاخانه های شهر تهران، بیانگر هویت دیداری و کارکرد ارتباطی آن ها هستند؟ این پژوهش به روش مطالعه موردی چندگانه و با نمونه گیری موارد مطلوب انجام شده است. داده ها از طریق مشاهده میدانی و مطالعه اسناد کتابخانه ای گردآوری و با روش تحلیل تفسیری، تجزیه و تحلیل شدند. یافته ها نشان می دهد که هویت دیداری و کارکرد ارتباطی سقاخانه ها در قالب پنج مولفه اصلی تبلور یافته است: نما، زمینه ساز ارتباط دیداری و عاطفی با مخاطب است؛ رنگ، با ایجاد یک پالت رنگی مشترک، در خدمت تحقق یکپارچگی هویتی قرار می گیرد؛ نور، بر غنای تجربه دیداری و ادراک حسی از فضا می افزاید؛ وسایل ارتباطی در محیط، بیان آیینی-دیداری را گسترش داده و تصویر ذهنی یکپارچه ای ایجاد می کنند؛ و نام، به صورت مکتوب یا شفاهی، به عنوان عاملی کلیدی در خوانایی و ایجاد حس تعلق، نقشی بسزا در شناسایی و خاطره انگیزی سقاخانه دارد. این مولفه ها در تعامل با یکدیگر، سقاخانه را به «رسانه ای شهری» تبدیل می کنند که از طریق زبان دیداری غنی و چندلایه، پیوندی ناگسستنی بین کالبد شهر، خاطره جمعی و معانی فرهنگی برقرار می سازد.

کلیدواژه ها:

سقاخانه ، هویت دیداری ، کارکرد ارتباطی ، فضای شهری ، تهران ، مطالعه موردی