شناسایی عوامل کلیدی تاب آوری کالبدی سکونتگاه غیررسمی در برابر زلزله (مطالعه موردی: محله شهید معقول شهر مشهد)

مقدمه: سکونتگاه های غیررسمی به عنوان یکی از آسیب پذیرترین بافت های شهری در برابر مخاطرات طبیعی نظیر زلزله، نیازمند توجه ویژه و راهکارهای علمی دقیق برای ارتقای تاب آوری کالبدی هستند. این بافت ها به دلیل ضعف در کیفیت ساخت وساز، فقدان زیرساخت های مناسب و نبود برنامه ریزی شهری اصولی، در معرض خطرات جدی قرار دارند. عدم وجود الگوی جامع و ساختاریافته برای سنجش و بهبود تاب آوری کالبدی این بافت ها، ضرورت انجام پژوهش های هدفمند در این حوزه را دوچندان کرده است.

مواد و روش ها: روش تحقیق بر پایه رویکرد کمی و استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی برای شناسایی ابعاد و مولفه های تاب آوری کالبدی استوار است. همچنین از فن دیمتل جهت تعیین میزان اثرگذاری و اثرپذیری متغیرها و شناسایی عوامل کلیدی و محوری در ارتقای تاب آوری استفاده شده است.

یافته ها: نتایج نشان داد که تاب آوری کالبدی در چهار بعد اصلی شامل تاب آوری ساختاری-زیرساختی، محیطی-جغرافیایی، مدیریتی-خدماتی و نهادی-اجتماعی قابل تبیین است. بعد ساختاری-زیرساختی با عواملی نظیر دسترسی به تجهیزات ایمنی محلی، مدیریت پسماند و زهکشی شهری و مقاومت سازه ای ساختمان ها بالاترین اولویت را در تقویت تاب آوری داشته است. تحلیل دی متل نیز نشان داد که این بعد بیشترین تاثیرگذاری را بر سایر ابعاد دارد.

نتیجه گیری: بهبود تاب آوری کالبدی سکونتگاه های غیررسمی مستلزم اتخاذ رویکرد یکپارچه در تقویت زیرساخت ها، ارتقای کیفیت ساخت وساز و توسعه سامانه های مدیریت بحران است. مدل چهاربعدی ارائه شده در این پژوهش برای نخستین بار ابعاد مختلف تاب آوری را در قالب چارچوب یکپارچه و قابل سنجش تعریف کرده و می تواند به عنوان ابزاری کاربردی در برنامه ریزی و سیاست گذاری شهری مورداستفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تاب آوری ، تاب آوری کالبدی ، زلزله ، سکونتگاه غیررسمی ، محله شهید معقول