مطالعه تطبیقی نظام اخلاقی فردوسی و نظریه های اخلاق معاصر بر پایه دو اصل بی آزاری و سودمندی گزین

شاهنامه فردوسی نه تنها یادمانی حماسی از هویت ایرانی بلکه گنجینه ای از اندیشه های اخلاقی و فلسفی است که می تواند در گفت وگوی میان فلسفه اخلاق ایرانی و نظریه های جهانی الهام بخش باشد. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی نظام اخلاقی فردوسی و نظریه های نوین اخلاق به ویژه فایده گرایی، وظیفه گرایی و اخلاق فضیلت محور، انجام شده است. روش پژوهش توصیفی - تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده ها از تحلیل محتوای متون ادبی و فلسفی به دست آمده اند. یافته ها نشان می دهد که در اندیشه فردوسی سه رکن اصلی، اخلاق یعنی خرد، داد و مهر، بنیان رفتار انسانی را تشکیل می دهند. اصول «بی آزاری»، «سودمندی گزین» و «خردورزی» به عنوان محورهای اخلاق فردوسی، با مبانی اخلاق معاصر همپوشانی هایی چشمگیر دارند؛ از جمله تاکید بر خودمهاری، احترام به دیگران، مسئولیت اجتماعی و نیک رفتاری آگاهانه. در نظام اخلاقی فردوسی، نیت، نتیجه و فضیلت در پیوندی هماهنگ با یکدیگر قرار دارند و رفتار نیک تنها زمانی ارزشمند است که پایه دانش، عدالت و خیر عمومی استوار باشد. فردوسی در مقایسه با نظریه های اخلاقی غرب دیدگاهی متوازن دارد؛ در برابر فایده گرایی او نیکی را نه در سود شخصی یا جمعی صرف، بلکه در پیوند میان فضیلت، دانش و عدالت می داند؛ در برابر وظیفه گرایی کانتی، اخلاق را نه صرفا زاده عقل بلکه برخاسته از هماهنگی انسان با نظم کلی هستی می شمارد؛ و در نسبت با اخلاق فضیلت محور بر پیوند میان رشد فردی و خیر اجتماعی تاکید دارد. بدینسان، اخلاق فردوسی نظامی جامع و چندوجهی است که عقل، عاطفه و معنویت را در تعادل قرار می دهد و از فروکاستن ارزش انسان به محاسبات سودگرایانه یا عقل گرایی خشک پرهیز می کند. نتیجه نهایی این است که نظام اخلاقی فردوسی با اتکا بر خرد، عدالت و مسئولیت انسانی ظرفیت بالایی برای پاسخ به چالش های اخلاقی جامعه معاصر دارد و می تواند الگویی الهام بخش برای بازسازی اخلاق انسانی در جهان امروز فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

فردوسی ، اخلاق تطبیقی ، بی آزاری ، سودمندی گزین ، الگوی رفتار انسانی ، شاهنامه ، آموزه های اخلاقی