بررسی تطبیقی مفهوم آزادی در اندیشه سیاسی شهید مرتضی مطهری و جان استوارت میل

این پژوهش به بررسی تطبیقی مفهوم آزادی از دیدگاه شهید مرتضی مطهری و جان استوارت میل می پردازد. مسئله اصلی این است که با وجود نقش محوری آزادی در گفتمان های سیاسی مدرن و دینی، برداشت ها و حدود آن در این دو منظومه فکری به طور بنیادینی متفاوت است. این تحقیق با هدف واکاوی این تفاوت ها و همچنین کشف نقاط اشتراک احتمالی برای امکان گفتگوی بینافرهنگی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد این دو متفکر علیرغم تفاوت های بنیادین در مبانی فکری، در برخی وجوه به نتایج مشابهی رسیده اند. میل با رویکرد لیبرالیستی، آزادی را حق ذاتی فرد دانسته و تنها محدودیت آن را اصل عدم آسیب به دیگران می داند. در مقابل، مطهری با رویکرد اسلامی، آزادی را در چارچوب مسئولیت های دینی و اخلاقی تعریف می کند. میل در آثار خود بر استقلال فردی و عقلانیت سکولار تاکید دارد، حال آنکه مطهری آزادی را وسیله ای برای تکامل معنوی می داند. در حوزه سیاسی، میل از دموکراسی لیبرال دفاع می کند، درحالی که مطهری بحث مردم­سالاری دینی را ارائه می دهد. در عرصه اجتماعی، هر دو متفکر اگرچه با مبانی متفاوت، به حقوق زنان توجه ویژه ای داشته اند. نقطه اشتراک مهم این دو اندیشمند، نقد آنها از جزم اندیشی و استبداد فکری است. همچنین هر دو نسبت به پیامدهای مادی گرایی افراطی هشدار داده اند. میل راه حل را در تقویت عقلانیت انتقادی می داند، اما مطهری درمان را در بازگشت به ارزش های دینی جستجو می کند. این مطالعه نشان می دهد که فهم جامع مفهوم آزادی در جهان معاصر نیازمند توجه به هر دو سنت فکری است. به عنوان یافته­های پژوهش می توان تاکید کرد که اولا، هیچ یک از دو دیدگاه، آزادی را مطلق و نامحدود نمی پذیرند، اما معیار و دامنه محدودسازی آن ها (اصل آسیب در مقابل ارزش های دینی و اخلاقی) کاملا متمایز است. ثانیا، علیرغم تفاوت در مبانی، هر دو اندیشه بر نقش غیرقابل انکار آزادی در پیشرفت فرد و جامعه صحه می گذارند و این نقطه عزیمتی مهم برای گفت وگوهای فلسفی آینده است.

کلیدواژه ها:

Motahhari ، Mill ، freedom ، Islam ، liberalism ، مطهری ، میل ، آزادی ، اسلام ، لیبرالیسم